Loopbaanvragen zijn soms ook levensvragen

Lieke van Stekelenburg: 'Ik zie de mens als een mysterie, waar je nooit helemaal de vinger achter kunt krijgen.' Beeld Koen Verheijden

Bij Lieke van Stekelenburg aan tafel kan een gesprek over het werk zomaar uitmonden in een soort biecht.

Lieke van Stekelenburg werkte al een tijd als loopbaanadviseur, toen ze tot de conclusie kwam dat de vragen van haar cliënten veel verder reikten dan hun werk. Blijkbaar confronteert ons professionele bestaan ons met de dilemma's van het bestaan zelf. Dat was voor haar reden om er een studie theologie bij te doen - om van daaruit de bezieling van mensen ter sprake te kunnen brengen als ze bij haar komen voor begeleiding. "Je kunt een mens niet beperken tot zijn baan, je moet daar de andere levensgebieden bij betrekken en dan gaat het uiteindelijk om zingeving." Maar ze ziet ook dat coaching - 'echt een booming business' - die dimensie dreigt te negeren en dan alleen wordt ingezet om mensen in een mal te gieten. "Het gevaar is dan dat juist de belangrijkste vragen buiten het werk worden gehouden."

Ik kan me voorstellen dat werkgevers dat allemaal veel te vaag vinden. Hoezo levensvragen? Als iemand problemen heeft met zijn werk, dan is dat een kwestie van time-management of tekortschietende competenties.

"Dat is een heel instrumentele manier van denken, die past in een cultuur van rekenschap vragen in plaats van verantwoordelijkheid geven. Veel mensen komen daardoor knel te zitten. En dat heeft te maken met levensvragen, want die gaan over de idealen die mensen willen nastreven, over waar ze gelukkig van worden, hoe ze het leven willen inrichten, soms na ingrijpende gebeurtenissen, hoe ze een goede ouder kunnen zijn, ook als ze meer dan fulltime moeten werken. Als je die vragen buiten beschouwing laat, beperk je de kans op succesvolle coaching, daar kwam ik eigenlijk vanzelf achter, en vervolgens heb ik dat willen verdiepen."

Ga dat maar bespreken bij de psycholoog of pastor, zullen bedrijven zeggen, dit heeft niets met werk te maken.

"Dat zou een misvatting zijn. Je kunt het professionele functioneren van mensen niet loskoppelen van wie ze zijn. Bovendien: als je doorstoot naar de essentiële vragen, verloopt een coachingstraject vaak veel sneller. Ik ben soms in drie, vier sessies al klaar. Daarin bespreek ik ook de belemmeringen, blokkades, trauma's en angsten - de doos tissues staat klaar - maar ik zet dan toch altijd de stap naar: wat ga je nu doen, waar wil je naar toe? Niet alles hoeft eerst helemaal uit en te na behandeld te zijn. Als er sprake is van pathologie, borderline of iets dergelijks, moet je mensen naar een therapeut sturen, maar voor geestelijk gezonde cliënten geldt dat niet, die kun je prima als coach begeleiden. Ook gezonde mensen zien soms niet meer hoe het verder moet, dat is heel normaal. Waarom ben ik niet meer gelukkig in mijn werk, waarom loopt mijn huwelijk vast, welke kant moet ik op?"

U wendde zich tot de theologie om beter beslagen ten ijs te komen. Had het ook filosofie kunnen zijn, of psychologie?

"Nee, daarvoor zijn dat toch te veel mentale wetenschappen, terwijl de theologie reikt naar het geheim. Dat is ook hoe ik de mens zie: als een mysterie, waar je nooit helemaal de vinger achter kunt krijgen. De theologie biedt bovendien ruimte om met rituelen, symbolen en verhalen te werken, wat meer recht doet aan wie mensen zijn. Voor mijzelf geldt dat ik mij altijd gedragen heb gevoeld, onderdeel van een groter geheel, en dat beschouw ik als een wonder - ook dat bracht me bij de theologie. Veel mensen vragen me of ik gelovig ben, maar ik kan je vertellen dat je door theologie eerder van je geloof afvalt dan dat je ertoe wordt bekeerd. Toch is het voor mij een heel rijke discipline, met religieuze, filosofische, culturele en psychologische diepte."

Maar u brengt God niet in bij het coachen?

"Nee. Ik breng wel spiritualiteit in, hoe vervuild dat begrip ook is. Ik zie het als datgene waarmee je je verbindt, als geestdriftdie je ambities bepaalt, je dromen, je richting. Daar vraag ik altijd naar, juist in onze geseculariseerde samenleving. Ik zal niet met bijbelteksten aankomen, maar wat ik wel kan doen, is cliënten bij zichzelf het goddelijke aan laten raken."

Wat is dat dan?

"Dat je mee kunt gaan in gebieden waar mensen nog woordeloos zijn. Laten zien dat mensen verschillende dimensies hebben, ook in datgene wat ze nog niet kunnen benoemen. Daar kunnen we met behulp van trage vragen bij in de buurt komen. Ik noem dat mysterie het goddelijke, omdat er iets is dat we intuïtief verstaan, iets wat ons verder brengt dan onze woorden, verder dan ons denken. En de theologie heeft me geholpen dat aan te raken, door dichter bij de mensen te komen, in de vorm van een radicale toewending. Als coach ben ik opgeleid met het idee dat je een zekere distantie moet houden, maar ik kies juist voor de complete onderdompeling in de ander, en ik leer mijn studenten dat ook te doen. Dan komt alles op tafel, inclusief spijt, schaamte en schuld. Ja, het is een soort biecht. En die kan zeer helend werken."

Betekent uw werkwijze dat u een niche bedient, of spreekt dit ook mensen aan die zichzelf helemaal niet zien als spiritueel?

"Ik dacht inderdaad dat ik een niche zou bedienen, maar er blijkt een enorme behoefte aan te bestaan, juist omdat er zoveel vervlakking is. Er wordt vaak alleen maar gekeken naar hoe mensen presteren, niet naar wie ze zijn. Tegen organisaties waar mensen in zo-en-zoveel uur tot high-level-performance moeten worden gebracht zeg ik nee, ik wil cliënten niet in een mal persen. De armpjes en beentjes gaan er dan af, mensen worden als bouwstenen opgestapeld in de organisatie. Dat is ont-zielend en ik kom het overal tegen. De tendens is om de belangrijkste vragen buiten het werk te houden."

Hoe komt dat?

"De filosoof Charles Taylor noemt dat het instrumenteel met mensen omgaan; de ander wordt gezien als instrument voor het bereiken van de eigen doelstellingen, en dat vertaalt zich in bureaucratie, schaalvergroting, doorgeslagen regelgeving. Daar komt bij dat iedereen tegenwoordig zelf verantwoordelijk wordt gehouden voor zijn eigen geluk - alsof geluk zo maakbaar is en iedereen zo autonoom. Wat we daar zien, is een overschatting van de zelfredzaamheid. Ik denk dat wij anderen nodig hebben, dat we het niet alleen kunnen doen en dat ook niet moeten willen."

coachingsbedrijf

Lieke van Stekelenburg heeft sinds 1998 haar eigen coachingsbedrijf, ConSense. Haar cliënten zijn voornamelijk hoogopgeleide professionals, onder wie accountants, notarissen, juristen, artsen, directeuren in profit en non-profit organisaties en ondernemers. Ze studeerde theologie in Tilburg en doceert ethiek en coachingsvaardigheden aan de opleiding toegepaste psychologie aan de Fontys Hogeschool in Eindhoven.

'Ethisch kompas' student

Van Stekelenburg doet met een promotiebeurs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) aan de Vrije Universiteit in Amsterdam promotie-onderzoek naar de vorming die hbo-studenten nodig hebben om uit te groeien tot 'verantwoordelijke professionals met een moreel kompas'.

De onderzoeksvraag is afgeleid van de onderwijsdoelen van de landelijke Vereniging Hogescholen. "Alle aandacht ging uit naar kennis, ervaring en attitude, nu wordt nadrukkelijk aandacht gevraagd voor ethiek", zegt Van Stekelenburg. "Dat staat niet los van de bankencrisis van 2008 en integriteitskwesties in de politiek, sport, vastgoed en onderwijs; sindsdien zie je bij allerlei organisaties in verschillende terminologie het 'ethisch kompas' opduiken, maar wat we er precies mee bedoelen blijft nogal vaag."

Bedoeling van haar onderzoek is bouwstenen te vinden bij de filosofie van de actuele levenskunst en de deugdethiek om studenten moreel te vormen. Daarnaast wordt onderzocht welke ideeën studenten zelf hebben over hun moraliteit en welke personen daarin voorbeelden voor hen zijn. Haar ervaring als docent heeft Van Stekelenburg tot dusver geleerd dat studenten veel minder materialistisch en 'van God los' zijn dan wel wordt aangenomen. "Ze kunnen misschien niet alles duiden in morele termen, maar ze hangen aan je lippen als het gaat om vragen als wie wil je zijn als mens, en wat wil je betekenen in je werk."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden