Lomperik met fijne kwast, een prachtig kunstenaarsportret

Mr. Turner

Regie: Mike Leigh. Met Timothy Spall, Dorothy Atkinson, Marion Bailey.

****

Hoe levensecht is het portret van kunstschilder J.M.W. Turner in 'Mr. Turner'? Google je de romantische landschapsschilder dan stuit je op een zelfportret uit 1799 waarop de dan 24-jarige artiest een ware adonis lijkt met zijn blonde haar, grijsblauwe ogen en sensuele lippen.

Nu is dat vast een geïdealiseerd zelfbeeld, dat vroege zelfportret. Op de (schaarse) latere portretten oogt de man al alledaagser, maar nergens zo boertig als de Turner die we in de film van Mike Leigh leren kennen. Timothy Spall, in Cannes terecht bekroond met de prijs voor beste acteur, zet de kunstschilder in zijn latere jaren neer als een in zichzelf gekeerde zonderling die als een dier snuift, gromt, knort en zucht zonder dat hij dat zelf in de gaten heeft, zozeer gaat hij op in zijn studie van het landschap, of in de bewegingen van zijn penseel, of in wat dan ook waar hij zijn toegeknepen ogen op gericht heeft.

Deze eenzelvige beer van een man koestert een grote en tedere liefde voor zijn oude vader, die hij zoent en knuffelt na een lange reis, maar hij keurt zijn verliefde dienstmeid Hannah nauwelijks een blik waardig voordat hij haar in zijn Londense huis tegen de boekenkast duwt en onder haar rokken grijpt - in een scène die in grimmigheid nog het meest herinnert aan de verkrachtingsscène uit Haneke's 'Das Weisse Band'.

Die spanning tussen William Turners gevoelige oog en schilderstalent, en de lompe man die de kwast hanteerde, was voor regisseur Mike Leigh een belangrijke reden om deze film te willen maken. Die film is naast een prachtig vormgegeven, rijk gedetailleerd portret van Turner en zijn tijd, ook een typische 'Mike Leigh' geworden. In de vrouwen om Turner heen herkennen we het archaïsche type vrouwen dat Leighs films vaker bevolkt: de onderdanige dienstmeid Hannah, de verzorgende weduwe Mrs. Booth, de wrokkige ex-minnares Sarah Danby. Tegenwicht biedt de verlichtende 'natuurfilosofe' Mary Sommerville die Turner bezoekt en prijst als een vernieuwend genie.

Die karakterisering is de krachtigste in dit kunstenaarsportret, en schijnbaar ook een leidraad voor Leigh die een naturalistisch beeld geeft van Turner door in zijn dagelijkse besognes te duiken, maar die zich verre houdt van grote verklaringen van zijn psyche of van zijn door de jaren heen steeds abstractere schilderkunst.

Spall heeft je in de tang, we voelen en proeven de man, we hoeven hem niet helemaal te begrijpen. Concrete omstandigheden worden aangestipt: het schuldgevoel over de 'gekke' moeder, de rivaliteit met andere kunstenaars, de diepe rouw om zijn vader, de gaandeweg tanende relatie met zijn bewonderaars, maar de kern blijft de verhouding tussen schilder en landschap. Dat is wat je uit deze lange film bijblijft en inspireert: het beeld van Spall die naar de stoomwolken van de aanstormende trein tuurt, of naar de golven die op de rotsen bij zijn geliefde Margate slaan, en die dan alles om zich heen lijkt te vergeten, gevangen door de dynamiek van kleur, licht en duisternis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden