Lokt de strijd tegen IS weer een nieuwe oorlog uit?

In 2014 veroverde IS een gebied ter grootte van Groot-Brittannië. Maar de jihadisten hebben hun gedroomde 'kalifaat' in twee jaar tijd flink zien inkrimpen. Dit is te danken aan de inspanningen van het Iraakse en Syrische leger, Koerdische strijders, sjiitische milities, Syrische rebellen en jihadisten, Rusland, de Verenigde Staten, Turkije, en tal van andere partijen die in Syrië en Irak zijn neergestreken. Het voordeel hiervan is dat IS veel territorium afhandig wordt gemaakt. Het nadeel is dat iedere partij de grond voor zichzelf wil houden of de controle erover weigert af te staan. De noodzaak om IS te verslaan heeft vriend en vijand tijdelijk verenigd, maar de strijd bevat tegelijkertijd de zaden voor nieuwe, grotere conflicten. Onder het mom van de strijd tegen IS grijpen sommige landen en groepen hun kans om de grenzen flink te wijzigen.

GHASSAN DAHHAN

1 Wie zijn die strijdende partijen en wat zijn hun belangen en verborgen agenda's?

De Turken

De Turkse regering heeft militairen gestuurd naar het Iraakse Mosul, waar het naar eigen zeggen bij wil dragen aan de 'bevrijding' van de stad. De Turkse aanwezigheid is een schending van de Iraakse soevereiniteit, want de Turken zijn er niet op uitnodiging van de Iraakse regering. Sterker, ze zijn er ondanks verschillende oproepen van Bagdad om te vertrekken.

Op ongekend ondiplomatieke wijze wees president Erdogan de Iraakse regering er deze maand op dat ze niets te zeggen heeft over haar eigen grondgebied. Erdogan vond dat de Iraakse premier Abadi, die de Turken sommeert de Iraakse soevereiniteit te respecteren, zijn plek moet kennen: "Jij bent hoe dan ook niet mijn gesprekspartner. Je staat niet op hetzelfde niveau als ik, jij hebt niet mijn talent. Je tirades en geloei vanuit Irak zijn van geen enkele waarde voor ons."

Erdogans topadviseur Ilnur Cevik beschreef begin deze maand Irak en Syrië in een opiniestuk als Turkije's 'achtertuin'. Net zoals Oekraïne en Georgië tot de achtertuin van Rusland behoren, behoort de Levant tot die van Turkije. Erdogans adviseur beschouwt de Russische annexatie van de Krim als de blauwdruk voor Turkije's strategie in de regio. "Onzevrienden en vijanden moeten begrijpen dat Noord-Irak en Syrië de achtertuin zijn van Turkije en dat die nooit aan de Britten en Fransen na de Eerste Wereldoorlog hadden mogen worden weggegeven via het Verdrag van Lausanne."

Erdogan lijkt deze visie te steunen. Hij zei woensdag in een toespraak tot partijleden dat buitenlandse grootmachten erop uit zijn om Turken 'ons Ottomaanse en Seltsjoekse verleden te doen vergeten', daarbij refererend aan de gouden periode van de Turkse geschiedenis.

De Turken zijn onlangs ook Noord-Syrië binnengevallen, waar zij met hulp van Syrische rebellen een 'bufferzone' aan het opzetten zijn in voormalig IS-gebied. In de Noord-Syrische grensstad Jarablus zijn de zwarte IS-vlaggen vervangen door de Turkse. Met hulp van het Vrije Syrische Leger schuift Turkije in snel tempo Syrië binnen, ondanks protesten van de wettelijke Syrische regering.

Turkse nationalisten en leden van Erdogans AK-Partij brengen via sociale media verschillende landkaarten in omloop, waar de Turkse landgrenzen zijn opgerekt tot diep in Syrië en Irak. Aleppo, Mosul en zelfs Armenië zijn daarbij geheel of gedeeltelijk opgeslokt.

De Koerden

De strijd tegen IS biedt ook kansen voor de Koerden in Syrië en Irak. In Syrië voert de Koerdische YPG-militie een succesvolle oorlog tegen IS, maar de plekken die het daarbij verovert, blijven in haar bezit, waaronder ook niet-Koerdische gebieden. De Syrische Koerden bouwen daar aan een toekomstige staat, die grotendeels loopt door voormalig IS-gebied. In het naburige Irak houden de Koerdische peshmerga-strijders ook IS-gebieden vast, die vóór de komst van IS betwist werden door de Koerden en de centrale regering. De Koerdische peshmerga-generaal Hadi Halabjayi zei afgelopen zomer tegen een journalist van Al-Monitor bijvoorbeeld over de betwiste Nineveh-vlakte: "Deze gebieden zijn nu van Koerdistan. We gaan ze niet teruggeven aan het Iraakse leger, noch aan iemand anders."

De Verenigde Staten

De Amerikanen hebben door de oorlog tegen IS hun invloedssfeer uitgebreid in gebieden waar ze vroeger nooit toegang tot hadden. In Noord- en Zuid-Syrië zijn Amerikaanse commando's ter plaatse. Net als de Turken in Irak, zijn de Amerikanen er niet op uitnodiging van de Syrische regering.

De Amerikanen voeren in Syrië onder meer bombardementen uit op IS, maar hun ambities reiken verder dan het verslaan of het 'beheersen' van de organisatie: ze hebben er commando's gelegerd in Noord-Syrië en een verbod ingesteld voor Syrische gevechtstoestellen boven het gebied. De Amerikanen zijn vooralsnog niet van plan om zich terug te trekken.

Iran en Afghanistan

Ook aan de andere kant van het politieke spectrum zijn landen en groeperingen bezig hun invloed uit te breiden onder de vlag van de oorlog tegen IS. Iraanse en Afghaanse strijders zijn in groten getale aanwezig in Syrië, waar ze aan de zijde van het regime meevechten. Ze vechten er niet alleen tegen IS, maar ook tegen Al-Qaida in Syrië (tegenwoordig ook wel bekend als Jabhat Fateh al-Sham) en andere rebellenbewegingen. Hetzelfde geldt voor de Libanees-sjiitische strijdgroep Hezbollah. De sjiitische partijen zijn druk bezig nieuwe netwerken op te zetten, die in de toekomst ingezet kunnen worden voor operaties tegen Israël of Amerikaanse militairen in de regio. Als IS is verslagen, ziet het er niet naar uit dat zij zich uit de gebieden zullen terugtrekken.

Rusland

De Russen breiden hun militaire bases uit in Syrië, met de strijd tegen IS als excuus. Ze hebben er bijvoorbeeld de S-300 en S-400 raketten gestationeerd, een zet die voor de oorlog in Syrië ondenkbaar was. De uiterst geavanceerde luchtafweerraketten zijn in staat om straaljagers binnen een straal van honderden kilometers uit de lucht te schieten, hoewel de jihadisten in Syrië geen luchtmacht hebben. De raketinstallaties zijn dan ook bedoeld als preventieve maatregel om eventuele Amerikaanse bombardementen op het Syrische leger te dwarsbomen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden