Lokt de strijd tegen IS weer een nieuwe oorlog uit?

Iraakse soldaten marcheren door de woestijn zo'n 60 kilometer ten zuiden van Mosul Beeld afp

In 2014 veroverde IS een gebied ter grootte van Groot-Brittannië. Maar de jihadisten hebben hun gedroomde 'kalifaat' in twee jaar tijd flink zien inkrimpen.

Dit is te danken aan de inspanningen van het Iraakse en Syrische leger, Koerdische strijders, sjiitische milities, Syrische rebellen en jihadisten, Rusland, de Verenigde Staten, Turkije, en tal van andere partijen die in Syrië en Irak zijn neergestreken. Het voordeel hiervan is dat IS veel territorium afhandig wordt gemaakt. Het nadeel is dat iedere partij de grond voor zichzelf wil houden of de controle erover weigert af te staan. De noodzaak om IS te verslaan heeft vriend en vijand tijdelijk verenigd, maar de strijd bevat tegelijkertijd de zaden voor nieuwe, grotere conflicten. Onder het mom van de strijd tegen IS grijpen sommige landen en groepen hun kans om de grenzen flink te wijzigen.

1 Wie zijn die strijdende partijen en wat zijn hun belangen en verborgen agenda's?

De Turken
De Turkse regering heeft militairen gestuurd naar het Iraakse Mosul, waar het naar eigen zeggen bij wil dragen aan de 'bevrijding' van de stad. De Turkse aanwezigheid is een schending van de Iraakse soevereiniteit, want de Turken zijn er niet op uitnodiging van de Iraakse regering. Sterker, ze zijn er ondanks verschillende oproepen van Bagdad om te vertrekken.

Op ongekend ondiplomatieke wijze wees president Erdogan de Iraakse regering er deze maand op dat ze niets te zeggen heeft over haar eigen grondgebied. Erdogan vond dat de Iraakse premier Abadi, die de Turken sommeert de Iraakse soevereiniteit te respecteren, zijn plek moet kennen: "Jij bent hoe dan ook niet mijn gesprekspartner. Je staat niet op hetzelfde niveau als ik, jij hebt niet mijn talent. Je tirades en geloei vanuit Irak zijn van geen enkele waarde voor ons."

Erdogans topadviseur Ilnur Cevik beschreef begin deze maand Irak en Syrië in een opiniestuk als Turkije's 'achtertuin'. Net zoals Oekraïne en Georgië tot de achtertuin van Rusland behoren, behoort de Levant tot die van Turkije. Erdogans adviseur beschouwt de Russische annexatie van de Krim als de blauwdruk voor Turkije's strategie in de regio. "Onze vrienden en vijanden moeten begrijpen dat Noord-Irak en Syrië de achtertuin zijn van Turkije en dat die nooit aan de Britten en Fransen na de Eerste Wereldoorlog hadden mogen worden weggegeven via het Verdrag van Lausanne."

Erdogan lijkt deze visie te steunen. Hij zei woensdag in een toespraak tot partijleden dat buitenlandse grootmachten erop uit zijn om Turken 'ons Ottomaanse en Seltsjoekse verleden te doen vergeten', daarbij refererend aan de gouden periode van de Turkse geschiedenis.

De Turken zijn onlangs ook Noord-Syrië binnengevallen, waar zij met hulp van Syrische rebellen een 'bufferzone' aan het opzetten zijn in voormalig IS-gebied. In de Noord-Syrische grensstad Jarablus zijn de zwarte IS-vlaggen vervangen door de Turkse. Met hulp van het Vrije Syrische Leger schuift Turkije in snel tempo Syrië binnen, ondanks protesten van de wettelijke Syrische regering.

Turkse nationalisten en leden van Erdogans AK-Partij brengen via sociale media verschillende landkaarten in omloop, waar de Turkse landgrenzen zijn opgerekt tot diep in Syrië en Irak. Aleppo, Mosul en zelfs Armenië zijn daarbij geheel of gedeeltelijk opgeslokt.

De Koerden
De strijd tegen IS biedt ook kansen voor de Koerden in Syrië en Irak. In Syrië voert de Koerdische YPG-militie een succesvolle oorlog tegen IS, maar de plekken die het daarbij verovert, blijven in haar bezit, waaronder ook niet-Koerdische gebieden. De Syrische Koerden bouwen daar aan een toekomstige staat, die grotendeels loopt door voormalig IS-gebied. In het naburige Irak houden de Koerdische peshmerga-strijders ook IS-gebieden vast, die vóór de komst van IS betwist werden door de Koerden en de centrale regering. De Koerdische peshmerga-generaal Hadi Halabjayi zei afgelopen zomer tegen een journalist van Al-Monitor bijvoorbeeld over de betwiste Nineveh-vlakte: "Deze gebieden zijn nu van Koerdistan. We gaan ze niet teruggeven aan het Iraakse leger, noch aan iemand anders."

De Verenigde Staten
De Amerikanen hebben door de oorlog tegen IS hun invloedssfeer uitgebreid in gebieden waar ze vroeger nooit toegang tot hadden. In Noord- en Zuid-Syrië zijn Amerikaanse commando's ter plaatse. Net als de Turken in Irak, zijn de Amerikanen er niet op uitnodiging van de Syrische regering.

De Amerikanen voeren in Syrië onder meer bombardementen uit op IS, maar hun ambities reiken verder dan het verslaan of het 'beheersen' van de organisatie: ze hebben er commando's gelegerd in Noord-Syrië en een verbod ingesteld voor Syrische gevechtstoestellen boven het gebied. De Amerikanen zijn vooralsnog niet van plan om zich terug te trekken.

Iran en Afghanistan
Ook aan de andere kant van het politieke spectrum zijn landen en groeperingen bezig hun invloed uit te breiden onder de vlag van de oorlog tegen IS. Iraanse en Afghaanse strijders zijn in groten getale aanwezig in Syrië, waar ze aan de zijde van het regime meevechten. Ze vechten er niet alleen tegen IS, maar ook tegen Al-Qaida in Syrië (tegenwoordig ook wel bekend als Jabhat Fateh al-Sham) en andere rebellenbewegingen. Hetzelfde geldt voor de Libanees-sjiitische strijdgroep Hezbollah. De sjiitische partijen zijn druk bezig nieuwe netwerken op te zetten, die in de toekomst ingezet kunnen worden voor operaties tegen Israël of Amerikaanse militairen in de regio. Als IS is verslagen, ziet het er niet naar uit dat zij zich uit de gebieden zullen terugtrekken.

Rusland
De Russen breiden hun militaire bases uit in Syrië, met de strijd tegen IS als excuus. Ze hebben er bijvoorbeeld de S-300 en S-400 raketten gestationeerd, een zet die voor de oorlog in Syrië ondenkbaar was. De uiterst geavanceerde luchtafweerraketten zijn in staat om straaljagers binnen een straal van honderden kilometers uit de lucht te schieten, hoewel de jihadisten in Syrië geen luchtmacht hebben. De raketinstallaties zijn dan ook bedoeld als preventieve maatregel om eventuele Amerikaanse bombardementen op het Syrische leger te dwarsbomen.

Beeld Trouw

2 Wat maakt de aanwezigheid van al die verschillende landen zo gevaarlijk?

Tot nu toe gaat het goed want de externe partijen (Amerika, Rusland, Syrië, Irak, Iran, Hezbollah, Turkije) bestrijden elkaar (nog) niet direct. Maar dit komt niet zozeer omdat zij respect hebben voor elkaar, als wel omdat al die verschillende landen elkaar nog niet ontmoet hebben op het slagveld. De partijen bevinden zich in de periferie van IS-gebied en bovendien in een ander deel daarvan. Maar nu zij zich allemaal steeds dieper richting het centrum van het 'kalifaat' begeven, is het slechts een kwestie van tijd voordat de verschillende partijen elkaar zullen ontmoeten. De vraag is: Wat dan?

Mocht de stad Mosul vallen, en daar lijkt het op, dan is er een grote kans op een gewapend treffen tussen het Iraakse en Turkse leger. Daarnaast hebben ook de Iraaks-sjiitische milities gezworen de Turken te bevechten als zij op hen stuitten.

Een ander gevaarlijk snijpunt is Noord-Syrië. Daar zijn momenteel al gevechten opgelaaid tussen de Koerdische milities en het Turkse leger en het Vrije Syrische Leger. De Turkse luchtmacht bombardeerde donderdag stellingen van de Koerdische YPG, waarbij minstens tien strijders omkwamen - de bombardementen vonden overigens plaats in een gebied waar ook Amerikaanse commando's aanwezig zijn.

Een ander mogelijk strijdpunt is Aleppo. Het Vrije Syrische Leger hoopt samen met de Turken verder zuidwaarts te trekken door IS-gebied, met als doel om Aleppo te ontzetten. Maar daar zullen ze al snel op flink wat verzet stuiten. Want het oostelijke deel van de stad wordt belegerd door het Syrische leger, Hezbollah, Iraanse, Iraakse en Afghaanse sjiitische strijders.

Nieuw conflict
Om het nog complexer te maken: aan die belegering helpen ook Russische adviseurs en straaljagers mee. Als de Turken besluiten om aan de oproep van hun Syrische bondgenoten gehoor te geven, dan zal dat onvermijdelijk leiden tot een gewapend treffen. In ieder geval met het Syrische leger en misschien ook Syrië's bondgenoten Iran, Hezbollah en Rusland.

Maar zelfs als de Turken en het Vrije Syrische Leger besluiten om Aleppo links te laten liggen, is een conflict tussen Turkije en het Syrische leger niet uitgesloten. De Syrische president Assad heeft meerdere malen aangekondigd dat hij op den duur alle gebieden weer onder regeringsgezag wil brengen.

Zijn leger heeft het nu te druk met het bevechten van jihadisten en andere rebellen om zich een confrontatie met de Turkse troepen in het noorden van zijn land te kunnen veroorloven, maar mocht zijn regime stabiliseren, dan zal het waarschijnlijk proberen om de Turken er eigenhandig uit te gooien. Een nieuw conflict ligt dan op de loer. Hetzelfde dreigt te gebeuren als Assad de Koerdische regio's weer onder zijn gezag wil brengen. Dan riskeert hij bovendien een conflict met de Amerikanen.

3 Gaan Rusland en de VS elkaar te lijf?

De kans hierop is gelukkig nog klein. Maar dat betekent niet dat het ondenkbaar is. Want het luchtverkeer boven Syrië is al bijzonder druk, nu zowel Russische en Amerikaanse straaljagers jacht maken op verschillende groeperingen op de grond. In de zomer ging het bijna mis, toen Russische straaljagers een bombardement uitvoerden op door Amerika gesteunde rebellen in Zuid-Syrië. De rebellen, die bezig waren met een operatie tegen IS, werden bestookt door de Russische luchtmacht, waarop Amerikaanse gevechtsvliegtuigen onmiddellijk opstegen in een poging om de Russische aanval te dwarsbomen. Maar de Russen bombardeerden de rebellen alsnog, met drie doden tot gevolg.

Als de Amerikanen bereid waren om op dezelfde manier op te komen voor hun bondgenoten als de Russen, dan had dit incident mogelijk geleid tot een direct conflict tussen de twee grootmachten. Maar de kans daarop is nog niet verkeken: in de VS gaan er steeds meer stemmen op voor een hardere lijn tegen de Russen in Syrië. Een van de pleitbezorgers van deze agressieve politiek heeft de grootste kans om in november tot president te worden verkozen: Hillary Clinton.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden