Logeren bij Scharoun

In het oosten van Duitsland staat een van de beroemdste villa's van de moderne architectuur: het Haus Schminke. En het leuke is: je kunt er gewoon logeren.

Het is bijna per ongeluk dat we bij het Haus Schminke in Löbau terecht zijn gekomen. Bijna, want een van ons heeft goed in de reisgids gekeken. En eerst niks gezegd. We zijn namelijk al even onderweg: een dag eerder zijn we vanuit het kleine dorpje Maltitz, waar we in het dikmurige vakantiehuis van vrienden verblijven, naar het prachtig gerestaureerde en doodstille grensstadje Görlitz gereden. Net zo doodstil als al die andere prachtig gerestaureerde stadjes in de Oberlausitz, in het uiterste oosten van Duitsland. We bleven er een nacht, bezochten er het museum met zijn wonderschone bibliotheek, vonden de Reichenbacher Turm mooi, de mensen aardig en staken uiteraard de brug over - waren we toch even in Polen geweest.

En nu gaat het naar Löbau, waar we naar toe rijden voor de gietijzeren toren, de oude Kaiser Friedrich August Turm aan de rand van het stadje, op een heuvel, met uitzicht dus. Maar ja, het is koud en nevelig. En dus krijgen de kinderen, die dapper al die gietijzeren treden namen, heimwee naar de Wii, die in Maltitz aan de tv gekoppeld ligt, naast de warme tegelkachel. De suggestie voor nóg een bezoekje aan 'een heel mooi gebouw' stuit op protest. De dames blijven op de achterbank zitten, als we bij het Haus Schminke van architect Hans Scharoun zijn gearriveerd. Maar nadat we eenmaal zelf door de voordeur naar binnen zijn gestapt en zijn aangeraakt door het licht en de ruimte en de openheid van het enorme huis dat noedelfabrikant Fritz Schminke begin jaren dertig voor zijn gezin liet bouwen, moeten ze van ons tóch de auto uit. Dit mogen ze niet missen.

Een droomopdracht was het in 1931 voor Hans Scharoun (1893-1972): naar eigen inzicht een vrijstaande villa ontwerpen voor een gezin met vier kinderen en met vrijwel onbeperkte financiële middelen. Het was wrang genoeg ook het laatste huis dat Scharoun zonder opgelegde bouwvoorschriften van de nazi's kon bouwen. Kort voor zijn dood nog zei hij dat dit huis zijn dierbaarste ontwerp was.

De latere architect van de Philharmonie en de staatsbibliotheek in Berlijn kon er al zijn ideeën over organische en functionele architectuur alvast uitproberen. Het werd een huis dat er uitziet als een schip, met staalverbindingen die letterlijk uit de scheepsarchitectuur komen, met verdiepingen die als 'dekken' met elkaar zijn verbonden, met ruime, overdekte terrassen met relingen. We dwalen rond, door een gigantische woonkamer met belendende Wintergarten, door de keuken die oogt als een kombuis. Overal zijn deurtjes, laatjes, in de wand ingebouwde 'scheppen' voor meel, rijst, suiker.

In de deuren zitten ronde ramen als patrijspoorten. Een prachtige luie trap omlijst de hal, de kinderkamers boven zijn smalle kajuiten, een enorm lange houten garderobekast bestrijkt de hele gang tegenover de slaapkamers. En overal is licht, licht, licht.

Sommige architectuur, hoe moet je het omschrijven, tilt je op. Het kan toch bijna niet anders, ben je geneigd in al je euforie te denken, dan dat je van al die mooi in elkaar overlopende kamers, van al die zorgvuldige details, van licht en ruimte, dat je daar een ander - beter? - mens van wordt. Verlicht. Waarschijnlijk is dit precies de optimistische gedachte waarom moderne architectuur ook verketterd is - en wordt.

Maar als we na het bezoek in een boekje de herinneringen lezen van Helga, de dochter van Fritz Schminke, dan kunnen we het ons precies voorstellen. Dat ze het heerlijk vond als klein kind, opgroeien in zulke royale ruimtes, met al dat licht. Met gekleurde minipatrijspoortjes in de deuren, speciaal door Scharoun bedacht voor de kinderen, waardoor de wereld er steeds anders gekleurd en toverachtig uitzag. Dat de openheid en het ontbreken van deuren haar als kind had gevormd: nog steeds vindt Helga Zumpfe, geboren Schminke, het idee van gesloten deuren in haar eigen huis bijzonder vreemd.

Krap 12 jaar woonde het gezin in de villa, tot het huis in 1945 door het Rode Leger in beslag werd genomen. De fabriek van Schminke was onteigend; ze hadden noedels aan de Wehrmacht geleverd en werden als oorlogsmisdadigers beschouwd. In 1951 verlieten de Schminkes de DDR en ook het huis werd tot Volkseigentum verklaard.

Vanaf de jaren zestig tot aan de val van de muur is het gebruikt als Haus der Pioniere, als clubhuis voor zeg maar de socialistische padvinders van DDR. Erg zorgvuldig is er in die jaren niet omgesprongen met het huis. Pas eind jaren negentig kwamen er een stichting en geld om het huis grootscheeps te renoveren. Geen gek idee voor een monument dat met beroemde villa's van Frank Lloyd Wright (Fallingwater), Ludwig Mies van der Rohe (Haus Tugendhat) en Le Corbusier (Villa Savoye) wereldwijd tot de vier belangrijkste moderne villa's wordt gerekend.

En dan, als we eigenlijk willen gaan, komt de grote verrassing. De vriendelijke heer bij de receptie vertelt dat het ook mogelijk is om in de villa te overnachten. Gewoon in de slaapkamers boven. We mogen ook de keuken gebruiken, de woonkamer, alles. Vanaf het tijdstip dat de laatste bezoekers het pand verlaten tot het moment waarop de villa de volgende ochtend weer open gaat voor bezoek kunnen we ons even bewoner wanen van een stukje architectuurgeschiedenis. We kijken elkaar aan. De gedachte om ons robuuste vakantiehuis in het dorp, met zijn dikke muren en kleine ramen, even te verruilen voor dit wonder van licht en toegankelijkheid is erg verleidelijk. Maar we hebben geen spullen bij ons, geen tandenborstel, niks. En de kinderen zijn onverbiddelijk. De Wii wacht.

We kijken elkaar nog een keer aan: hier komen we terug. Om ons op te laten tillen, betere mensen te worden. Voor een nacht in ieder geval.

Logeren in Haus Schminke?
Er kunnen 5 personen tegelijk in Haus Schminke logeren. Voor 3 personen zijn de kosten 250 euro, voor iedere persoon extra komt er 60 euro bij. Het geld wordt ook gebruikt voor onderhoud van het huis. Info: www.stiftung-hausschminke.eu

Haus Schminke: blik van buiten op de Wintergarten.

Foto rechtsboven: speelruimte kinderen, midden: woonkamer, onder: de Wintergarten

Iconic Houses

Dessau, Berlijn en Groet
Wie nieuwsgierig is naar een overzicht van beroemde - of juist minder beroemde - modernistische villa's uit de eerste helft van de twintigste eeuw, kan terecht op de wereldkaart van iconichouses.org. Hierop staan, naast het Haus Schminke, zo'n 150 avantgardistische museumwoningen. Huizen met een oranje icoontje zijn vanaf de straat te zien maar gesloten voor publiek, de groene zijn te bezoeken, de blauwe zijn ook te bezoeken én je kunt er overnachten. In Europa kan dat tot nu toe in vier huizen: naast het Haus Schminke in het Prellerhaus, de studentenflats van de beroemde Bauhaus-architect Walter Gropius in Dessau, in Tautesheim in Berlijn (een huisje in de Hufeisensiedlung van Bruno Taut) en in Nederland: in Groet staat een vakantiehuisje uit 1934 van Ben Merkelbach en Charles Karsten, dat als zodanig te huren is.

Iconic Houses is opgezet door de Nederlandse Natascha Drabbe, weduwe van architect Mart van Schijndel (1943-1999) en bewoonster van het 'Huis van Schijndel' dat hij in Utrecht bouwde, en waar nu regelmatig lezingen en filmvertoningen plaatsvinden. De site is een heerlijke 'Fundgrube' voor liefhebbers van modernistische architectuur, en vormt tegelijkertijd een netwerk van de museum- en architectuurprofessionals die deze museumwoningen runnen, voor de thema's waar ze mee te maken krijgen zoals onderhoud, publieksbereik, educatie, geld en marketing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden