LOGBOEK DOOD NEDERLAND

Dood: hospice

DONDERDAG; 13:15 u

Op 8 december kwam de eerste patiënt, de 68-jarige heer C. B. G. Kuilder, in hospice 'De vier vogels'. Met de opening van dit stervenshuis is het totaal aantal hospices in Nederland op veertien gekomen.

Meneer Kuilder lijdt aan kanker in een vergevorderd stadium en wilde niet langer in het ziekenhuis blijven. Maar alleen thuis ging ook niet, vonden zijn twee dochters, die zelf niet in de gelegenheid zijn hem permanent te verzorgen. De huisarts attendeerde hen op het nieuwe hospice in Rotterdam. ,,Ik ging kijken en voelde me meteen warm en behaaglijk, bijna thuis', vertelt zijn dochter Marianne Lecoeuvre. ,,In het ziekenhuis lag mijn vader te verkommeren. Heel onpersoonlijk was de verzorging. Als hij zijn eten liet staan, werd dat weggehaald zonder iets te vragen.' In het hospice lopen geen witte jassen rond, wat haar vader bijzonder prettig vindt. ,,Hij is uitbehandeld en stervende, dan wil je niet meer met medische zaken worden geconfronteeerd.'

Meneer Kuilder ligt in de 'Fazant', de grootste van de vier kamers die het huis telt. Vanaf zijn bed kijkt hij uit op een van de mooiste lanen van Rotterdam. Hij ziet kinderen voorbij hollen, auto's parkeren en heeft het gevoel (bijna) thuis te zijn. Zijn familie mag in- en uitlopen, blijven mee-eten en logeren tegen een vergoeding van 25 gulden per dag. De thuiszorg levert verpleegkundige zorg, indien nodig ook 's nachts, zijn eigen huisarts komt langs en van 7 tot 23 uur zijn er steeds twee vrijwilligers (van een team van veertig) in huis voor de dagelijkse verzorging. Met hen kan hij praten of een spelletje doen.

Hoewel het met voorsprong het rustigste huis van de straat is, bestond er aanvankelijk weerstand onder de bewoners van de Mathenesserlaan in Rotterdam tegen de komst van een hospice op nummer 424b. Een gebruikelijke reactie als mensen in hun eigen straat zo direct worden geconfronteerd met de dood, weet de Nederlandse hospicevereniging. Maar na uitleg en een rondleiding kan de buurt ermee leven.

Het hospice oogt als een normaal huis, alleen is alles veel ruimer doordat twee woningen zijn samengevoegd. En in de diepvries liggen veertig eenpersoonsmaaltijden. Beneden is een grote serre met een klein stiltekamertje. En er is een tuin.

De vier bewonerskamers met elk een eigen badkamer liggen op de begane grond. Op de bedden liggen lichtgewicht dekbedden die zo in de wasmachine en droger kunnen, vertelt coordinator Cintha van den Toorn, die met Nel Parqui de leiding heeft. De wasmachines maken overuren, omdat stervende kankerpatiënten vaak incontinent worden of moeten overgeven. Daarmee wil Van den Toorn meteen het romantische beeld doorprikken dat dikwijls wordt geschetst van hospices. De vele vrijwilligers die zich aanmeldden, hield ze steevast voor dat meedraaien in een hospice ook heel saai kan zijn en in ieder geval erg zwaar is.

Criteria voor plaatsing in een hospice zijn dat er thuis onvoldoende zorg is en dat de levensverwachting hooguit drie maanden is. Hospices worden vooral bewoond door kankerpatiënten, omdat bij hen redelijk goed in te schatten is hoelang ze nog hebben te leven. De leeftijd van mensen die overlijden in een hospice ligt tussen de 50 en 70 jaar. De kosten van verblijf variëren per hospice. In Rotterdam vragen ze een minimumbijdrage van 250 gulden per week.

Het standpunt met betrekking tot euthanasie luidt: nee, tenzij. Van den Toorn verwacht dat er zelden om zal worden gevraagd. ,,Veel mensen willen sterven in een hospice, omdat ze bang zijn dat ze in het ziekenhuis of verpleeghuis een spuitje krijgen als ze te lang een bed bezet houden.'

Bij de opening van 'De vier vogels' kwamen veel mensen kijken. Van den Toorn: ,,De meesten waren aangenaam verrast door de huiselijke sfeer. En dan merk je dat mensen het zat zijn, de verzakelijking in de ziekenhuizen en verpleeghuizen, hoe goed de zorg er ook is, maar waar je uiteindelijk toch niet helemaal jezelf kunt zijn.

Weinigen sterven in eigen huis

Dood: bijna thuis

DONDERDAG; 16:20 u

Het aantal hospices zal het komende jaar verdubbelen, zoveel initiatieven zijn er her en der in het land. Er zijn er nu veertien, waaronder vijf professionele die elk zo'n acht tot tien bedden tellen en zelf verpleegkundigen in dienst hebben, kortom een soort mini-verpleeghuisjes zijn. Alleen al door hun omvang ademen ze een andere sfeer uit dan de negen hospices die worden gerund door vrijwilligers. De meeste tellen twee, hooguit vier bedden. Om het verschil aan te geven met de professionele stervenshuizen worden ze ook wel 'bijna-thuishuizen' genoemd.

Als je mensen vraagt waar ze willen sterven, geeft bijna iedereen de voorkeur aan het eigen bed. Weinigen krijgen hun zin. Van de 140 000 Nederlanders die jaarlijks overlijden, sterft zeventig procent in een instelling. Veertig procent in het ziekenhuis, de rest in verpleeg- of verzorgingstehuizen. Slechts een kwart brengt de laatste levensdagen in eigen huis door. Van deze categorie doen jaarlijks ongeveer 6500 mensen een beroep op de dienstverlening van het landelijk steunpunt vrijwilligers terminale zorg.

Begraven is duurder

Dood: de kosten

MAANDAG; 09:50 u

De simpele vraag 'wat kost de uitvaart?' is niet zo eenvoudig te beantwoorden. ,,De kosten worden bepaald door de individuele wensen van de overledene en nabestaanden', laat Monuta-woordvoerster Erna Jansen weten. Gemiddeld kost een uitvaart tussen de 5000 en 8000 gulden. Monuta neemt de personeelskosten van de uitvaartverzorger als basis. Daar komen dan nog de kosten bij voor onder meer rouwkaarten, bloemen, kist, rouwauto en volgauto's. Leden van de EHBC, de Eerste Hoornse begrafeniscooperatie, zijn goedkoper uit: 4640 gulden voor een eenvoudige begrafenis, 3990 gulden voor een crematie.

Begraven is duurder vanwege de grafrechten die gemeenten en kerken in rekening brengen. Die lopen op van 500 tot maar liefst 13 000 gulden. Een crematie kost tussen de 1100 en 1500 gulden. De uitvaartvereniging AVVL (oorspronkelijk: Arbeiders Vereniging voor Lijkverbranding) heeft op internet (www.uitvaart.nl) een handzaam lijstje gezet met de minimum- en maximumkosten, res-pectievelijk 4550 en 33000 gulden. In het laatste geval praat je over een uitvaartkist en een grafsteen van elk tien mille. Dat kan ook voor 500 respectievelijk 1500 gulden.

Dominees raken de weg kwijt

Dood: de grafrede

VRIJDAG; 15:40 u

,,Papa was een charmante, rijzige en dominerende man', zegt de dochter met een trillende stem. Binnensmonds commentaar van de uitvaartleider: ,,Kortom, een eigengereid kereltje'. De openheid rond dood en uitvaart neemt toe, maar het gezegde 'Over de doden niets dan goeds' is onverkort van toepassing in kerken, crematoria en op begraafplaatsen. Uitvaartleiders worden er wel eens wat melig van, zeker als ze naar de beroepssprekers moeten luisteren. Een vrouwelijke dominee houdt met zalvende stem een preek over een oude mevrouw die ze alleen maar gekend heeft als ,,volstrekt afhankelijk van de zorg van anderen, maar toch altijd goedgekleed'.

,,Ze kon niet meer lopen, praten of breien. Dan vraag je je af: hoe is het mogelijk dat iemand dan toch nog verder gaat?' De uitvaartleider, om den brode anoniem: ,,Dominees kunnen wel heel erg de wegkwijt raken. Dan praten ze vijftien minuten over God en de hemel en amper vijf minuten over de overledene. Nee, dan blijven de toespraken van echtgenoten, kinderen en vrienden beter hangen. Al vraag ik me weleens af of jonge kinderen die teksten zelf bedacht hebben.'

Een meisje leest een tekstje voor bij de kist van haar overleden grootvader: ,,Lieve opa, helaas is uw vlammetje op aarde nu gedoofd, maar u blijft voor altijd in ons hart en ons hoofd.' Een ander kleinkind ,,kan nog steeds niet geloven dat u er niet meer bent' en belooft dat ze ,,heel goed zal zorgen voor oma en de hond'.

Voor de uitvaartleider gaat een overledene door de toespraken zogezegd een beetje leven, ,,want de meesten heb ik bij leven niet gekend'. De gewezen medicus ,,met vele kwaliteiten en gewaardeerd door velen', wiens ,,scherpzinnigheid, humor en charme ons nog helder voor de geest staan', wordt zo allengs wat minder sympathiek.

Een uur is te krap

Dood: de muziek

VRIJDAG; 13.45 u

Uit de intercom in de muziekkamer kraakt de stem van de aulamedewerker: ,,Bij de laatste muziek laat ik de kist dalen tot het maaiveld, ok'?' ,,Prima', antwoordt Gerard van Bentem. Voor de 'muziekman' van crematorium Daelwijck in Utrecht is de uitvaartdienst eigenlijk al voorbij. De cassettebandjes en cd's staan op scherp, elk in een aparte speler.

Zigeunermuziek voor een op hoge leeftijd overleden tandarts vermengt zich met Mantovani's uitvoering van 'You'll never walk

alone' voor aula 2, waar bedroefde familieleden afscheid nemen van vrouw, moeder, 'omi'.

De standaardtijd van een uur voor dienst en koffiekamer is niet meer toereikend. Daelwijck gaat volgend jaar over op schema's van vijf kwartier. Dan is er ook meer gelegenheid om de muzikale wensen van de overledene en nabestaanden waar te maken. Van Bentem: ,,Vroeger waren het bijna altijd drie muziekstukken, nu worden er soms vijf of zes stukken gedraaid.' De muziekkamer is uitgegroeid tot een geluidstudio met een collectie van drieduizend titels, van 'A comme amour' van Richard Clayderman tot Zwitserland (volkslied). Nog altijd gewild zijn religieuze liederen als het Ave Maria (31 verschillende uitvoeringen), Ave Verum (zeven uitvoeringen), Veilig in Jezus' armen, De Heer is mijn herder en Wat de toekomst brengen moge, bij voorkeur gezongen door de Mastreechter Staar of het Westlands Mannenkoor. Naar 'Waarheen, waarvoor' van Mieke Telkamp is ,,gelukkig' nauwelijks meer vraag. ,,Wat er aan nieuwe muziek uitkomt, is voor ons niet bij te houden. Mensen brengen dan hun eigen bandje of cd mee. Helmut Lotti was een poos erg in, maar dat is weer voorbij. Dat zie je ook bij muziek uit tv-series, zoals 'Only love' van Nana Mouskouri en het thema van de Onedin-lijn. De laatste tijd is er veel vraag naar Frans Bauer, Rob de Nijs en Marco Borsato.' Inmiddels speelt tot Van Bentems genoegen 'Time to say goodbye' van Sarah Brightman en Andrea Bocelli.

,,Dat is pas mooie muziek.'

Naar de kroeg en zuipen!

Dood: de uitvaartvete

VRIJDAG; 14:25 u

Het is de schrik van iedere uitvaartondernemer: ruziënde familieleden. ,,Twee broers hadden de pest aan elkaar. De een zegt tegen me: de kist blijft boven de grond staan. Nee, zegt de ander, de kist moet dalen. Ook een lastige: een van de familieleden bestelt een volgauto bij ons af. Dan blijkt er een auto tekort te zijn en valt de hele familie over ons heen.'

Dirk-Jan van Dijk junior van Kramer uitvaartverzorging in Arnhem weet wat er mis kan gaan bij een uitvaart. Een sluimerende vete kan na een sterfgeval hevig oplaaien. Het gebeurt weleens dat familie de aula voortijdig via de achterdeur verlaat en de rest van de dienst niet meer wil meemaken. Of dat mensen voor de dienst apart afscheid van een dierbare komen nemen omdat ze met de rest van de genodigden letterlijk niet meer door één deur kunnen, vertelt vestigingsmanager Peter Meijer van crematorium Daelwijck in Utrecht. ,,We moeten hier soms letterlijk groepen scheiden, de ene links en de andere rechts in de aula. In een uitzonderlijk geval roepen we de politie erbij.'

De stelregel van Daelwijck dat ,,alles mogelijk is mits tijdig en duidelijk overlegd' kan nog voor - pijnlijke - verrassingen zorgen. Een vrouw pleegde zelfmoord en had tevoren bepaald dat in de aula een bandje met een afscheidstekst en haar lievelingsmuziek moest worden gedraaid. Het bandje eindigde met minutenlang applaus, gejoel en gefluit. Of de zoon van een bekende Nederlander die aan het eind van de plechtigheid uitriep: ,,Dit was het. Mijn vader zou ongetwijfeld gezegd hebben: naar de kroeg en zuipen.' Waarop de uitvaartleider droogjes zei: ,,U kunt het crematorium direct verlaten. Er zijn geen consumpties, want het geld is op.'

Rotan, daar krijg je oma niet in

Dood: de kist

DONDERDAG; 10.10 u

Massief of van spaanplaat, naturel, met een kleurtje, in Ajax-rood en wit of met een sciencefiction-afbeelding en de binnenbekleding in de favoriete kleur van de overledene. De keus in uitvaartkisten, zoals de branche het product bij voorkeur noemt, is praktisch onbeperkt. 'Helemaal nieuw' zijn de rotan kisten. ,,Zeker voor kinderen komt dat ontzettend vriendelijk over. Dan heb je het meer over korfjes, mandjes', zegt directeur Linda Damhuis van Bogra in Enkhuizen. Met een jaarproductie van 70 000 kisten mag Bogra zich marktleider van Nederland noemen. Verspreid over zeven depots in het land staan honderden kisten als halffabrikaat klaar om volgens de wensen van de klant te worden afgemaakt.

Alle initiatieven van kunstenaars en producenten ten spijt, is de Nederlandse consument ,,behoorlijk behoudend' in het kiezen van de kist. En niet eens vanwege het geld. ,,Zo'n rieten kist, daar krijg je oma van 80 niet in', weet een uitvaartondernemer. Ook de protserige, peperdure Amerikaanse coffins zijn aan maar weinigen besteed. Eiken-fineer is nog altijd het meest gewild, met een vlak deksel, aan weerszijden drie handgrepen en een binnenbekleding van wit satijn. Wit, paars of zwart gespoten kisten zijn in opkomst, net zoals kisten in de exclusievere houtsoorten mahonie, teak en essen. Ook mooi en niet te wild is gekrijt eiken, waarin je de houtnerf nog ziet. Voor kinderen heeft P. van Wijk & Zoon in Capelle aan de IJssel kisten met een olifant, beer of duif. Vos-Molenaar in Bergschenhoek biedt chique kisten aan: wit met goud, briljant-agaat, geel of groen gemarmerd.

Verdelen in porties kan

Dood: de as

VRIJDAG; 16:10 u

Van het menselijk lichaam rest na verbranding 2,5 tot 3,5 kilo as. Volgens de - verruimde - Wet op de lijkbezorging gelden er nog wel wat beperkingen bij het verstrooien van as, zoals het vragen van toestemming aan de grondeigenaar. In de praktijk werd en wordt de as van pa gewoon op een rustig moment verstrooid bij zijn vaste visplekje, in het bos waar hij zo graag wandelde of in een geliefd vakantieoord. En voor liefhebbers van de natuur is er nog altijd het Nationaal verstrooiterrein Delhuyzen op de Hoge Veluwe.

In de kelder van het crematorium wachten tientallen papieren zakken met as op een laatste zeereis. Op asbussen staat met vilstift VMF: verstrooien met familie. Een aparte ceremonie, die in opkomst is. Meijer: ,,We krijgen steeds meer vragen over de asbestemming, soms over crematies van tien of twintig jaar geleden. Dan krijg je de vraag: mijn vader is hier gecremeerd, wat is er met zijn as gebeurd? Dat is altijd na te gaan. Dan zie je een enorme opluchting.'

Onderin het crematorium doen de twee ovens zoemend hun werk. Ondanks de drukte - vandaag zijn er veertien crematies - ligt 'ovenist' Fred op schema. In de liftschacht hangt een indringende bloemenlucht. Na het afdalen gaat de kist op een brancard naar de oven. Bij een temperatuur van zo'n 800 graden verbrandt het lichaam in een uur tot vijf kwartier tot as. Op de kist ligt een onbrandbaar identificatiesteentje met een uniek nummer. Dat moet de nabestaanden de ,,absolute zekerheid' geven dat ze - na de verplichte maand bewaring in de Algemene nis - de juiste as meekrijgen. Het crematorium moet as die niet wordt opgehaald twintig jaar in die nis (een ondergronds magazijn) bewaren.

Over de as ontstaan soms conflicten tussen nabestaanden. Crematorium Daelwijck is geen partij, maar kan, als het hoog oploopt, in kort geding worden gesommeerd de as vrij te geven. De Wet op de lijkbezorging staat sinds begin 1998 overigens toe de as in meerdere porties te verdelen.

Het is nu Piet in plaats van Petrus

Dood: het grafopschrift

VRIJDAG; 16:50 u

Laat mij als een kleine engel schuilen mogen, staat er op de grafsteen van het 4-jarige meisje. Op een uitbundig met bloemen en beeldjes versierd graf wordt het erelidmaatschap van de klaverjasvereniging vermeld, m't foto van het overleden erelid.

Grafopschriften en -versieringen laten zien dat uitvaarten steeds persoonlijker worden ingevuld. Steenhouwer Van Leeuwen: ,,Een grafsteen is vooral een symbool ter herinnering aan de overledene. Vroeger volstonden de meeste mensen met een standaardtekst: Hier rust . . . , of: In liefde herinneren wij ons . . . Klanten hebben steeds vaker een eigen idee over de steen en de keuze van de tekst. Doopnamen zie je steeds minder. Het is nu Piet in plaats van Petrus Antonius Gerardus.'

Op de grafsteen van een verstandelijk gehandicapt kind komt te staan: Vlieg nu maar, dierbaar kind, want muren zijn nu weggevallen; er is vrede voor altijd. Voor een kind dat kort na de geboorte is gestorven: Uit liefde geboren, vol pijn afgestaan. E'n grafopschrift is steenhouwer Van Leeuwen in het bijzonder bijgebleven: De rust die hij zichzelf niet gunde, heeft God hem nu gegeven. ,,Een steen voor een ex-gedetineerde.'

Voor wie zelf niets weet te bedenken, heeft Van Leeuwen 33 voorbeeldteksten: Met jouw beeld in ons hart, vinden wij troost in onze smart, Een hart van goud vol goede gaven, ligt hier stil en zacht begraven, Aan jou de rust, aan ons de smart, toch leef jij voort in ons hart, Het enige wat jij ons hebt aangedaan, is dat je te vroeg bent heengegaan.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden