Lofzang op alledag

Museum Boijmans belicht de glazen melkfles, de gieter van Ikea: simpele dingen die onze leven zo veraangenamen.

In 1933 ontwierp Edmond Bellefroid een servies, dat exclusief voor de Hema werd geproduceerd door Sphinx. Meer dan 100.000 werden er van verkocht, maar het is nooit opgenomen in de collectie van een museum. Onbegrijpelijk, vindt Mienke Simon Thomas, kunsthistorica en conservator vormgeving bij museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. „Het is een prachtig ontwerp waarbij je invloeden ziet van de Amsterdamse school en art deco.” Het servies werd ’Strand’ genoemd, naar de inkoper van de Hema die Stranders heette.

Het witte serviesgoed met rode accenten staat nu alsnog in het museum. Simon Thomas heeft het kunnen lenen van een particulier voor de tentoonstelling Limited/Unlimited – Honderd jaar Dutch Design in Boijmans. Daar wordt een een bonte verzameling gebruiksvoorwerpen, waaronder stoelen, lampen, vazen, strijkijzers, textiel, serviesgoed en brievenbussen getoond. Het zijn alle ontwerpen van Nederlandse vormgevers. Simon Thomas heeft de voorwerpen zo neergezet dat de bezoeker in één oogopslag uit elk decennium van de afgelopen eeuw twee ontwerptradities naast elkaar ziet. Ambachtelijke of in kleine series gemaakte objecten staan naast producten die industrieel zijn vervaardigd. De tentoonstelling omlijst het pas verschenen boek ’Goed in Vorm – Honderd jaar Dutch Design’ dat Simon Thomas heeft geschreven over de artistieke en sociaal-maatschappelijke context van het Nederlandse ontwerp in de afgelopen eeuw.

Ambachtelijk gemaakte voorwerpen of in kleine series vervaardigde objecten hebben altijd meer aandacht gekregen dan massaproducten waarvan vaak niet eens bekend is wie ze ontworpen heeft. Met deze expositie wil Simon Thomas illustreren dat serieproducten die bijvoorbeeld voor warenhuizen als de Hema zijn ontworpen, ook heel bijzonder en innovatief kunnen zijn en bovendien vaak vele duizenden mensen gelukkig hebben gemaakt. Ze erkent dat dit pleidooi wat ongewoon is voor een conservator van een museum. „Vormgeving is een heel breed terrein. Mensen denken vaak aan kunstzinnig vormgegeven voorwerpen van beroemde ontwerpers die in een vitrine in het museum staan. Maar ook in hun keukenkastje staan dingen die bijzonder waardevol zijn en waarvan ik het soms onbegrijpelijk vind dat die niet opgenomen worden in een museumcollectie.”

Simon Thomas ergert zich ook aan de tendens onder de huidige generatie Nederlandse ontwerpers om steeds exclusiever te werken. „Richard Hutten ontwerpt bewust stoelen in heel kleine series, die vervolgens voor gigantische bedragen worden verkocht. Dat druist in tegen mijn ethische gevoel. Ontwerpers willen toch de wereld verbeteren en de mensen gelukkiger maken met mooie en liefst betaalbare producten? Ik heb er moeite mee als ik hoor dat Joep en Jeroen Verhoeven (tweelingbroers die samen met Judith de Graauw het succesvolle ontwerpbureau ’Demakersvan’ runnen) op de beurs in Bazel hun tafel Cinderella hebben verkocht voor meer dan 100.000 euro aan de acteur Brad Pitt. Dat is toch decadent?” De ontwerper schiet zijn doel voorbij, is haar mening, als het een doel op zich wordt producten zo exclusief mogelijk te houden voor een kleine elite.

De expositie in Boijmans mogen we dan ook gerust opvatten als een lofzang op alledaagse producten van ontwerpers die vaak anoniem blijven. „Neem nou de plantengieter van Ikea, ontworpen door Monica Mulder. Voor 1,99 euro heb je een mooi vormgegeven gieter in huis. Hij is superlicht en ook nog eens stapelbaar, wat voordelen heeft bij het vervoer. Mensen realiseren zich vaak niet hoeveel eisen er worden gesteld aan de vormgeving van producten die in massa worden vervaardigd.”

Simon Thomas heeft daarom ook de Xenta betaalterminal van Banksys die de kassa’s van vrijwel alle supermarkten siert, in de expositie opgenomen. „Hij is mooi van vorm, helder en duidelijk. Dit fraaie staaltje van industriële vormgeving is bedacht door mensen van het bureau WeLL Design in Utrecht. Niemand heeft ooit van WeLL gehoord, maar het is een van de grootste ontwerpbureaus van Nederland. Ze hebben ook de overbekende witte tuinstoel voor Hartman ontworpen.”

In Boijmans staat ook het prototype van de ArtDeKo vleessnijmachine van De Koning Food Equipment (voorheen Berkel), die binnenkort op de markt komt, eveneens een ontwerp van WeLL Design. De ArtDeKo wordt de opvolger van de 834, die al sinds 1956 in slagerijen en filialen van Hema en Albert Heijn wordt gebruikt. Simon Thomas: „Bij een vleessnijmachine komen zoveel aspecten aan bod: economische en ergonomische, maar ook de eisen van de keuringsdienst van waren. Deze snijmachine is ook nog eens mooi van vormgeving en zit goed in elkaar. Dat maakt hem niet tot design, een snijmachine hoeft ook geen kunst te zijn. Maar ik heb hem hier toch neergezet in de hoop dat mensen wat meer waardering krijgen voor het ontwerp van alledaagse voorwerpen.”

De oer-Hollandse glazen melkfles (die ook op de omslag van haar boek staat) mocht evenmin ontbreken, zegt Simon Thomas, vanwege het verhaal dat erover kan worden verteld. In de jaren vijftig kregen mensen die wilden controleren of hun interieur wel verantwoord was, van de Stichting Goed Wonen het advies om een glazen melkfles neer te zetten. Als deze al te zeer contrasteerde met de inrichting van hun huis, dan was die te oubollig of te donker. Simon Thomas: „De ongedecoreerde melkfles met zijn eenvoudige vorm en transparantie was volgens deze stichting, die zich ten doel stelde de wooncultuur te verbeteren, de ideale lakmoesproef.” De ontwerper van de beroemde melkfles, die in 1950 op de markt kwam, deelt het lot van zoveel andere vormgevers van alledaagse massaproducten: Hij is anoniem gebleven. Simon Thomas: „Voor een goed beeld van de geschiedenis van het Nederlandse design zou er veel meer onderzoek moeten worden gedaan naar gewone gebruiksvoorwerpen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden