Loffelycke Compagnie

Binnenkort is het vierhonderd jaar geleden dat de Verenigde Oostindische Compagnie werd opgericht, waardoor Nederland in het bezit kwam van een winstgevende kolonie die eeuwenlang zou worden onderdrukt en uitgewrongen. Kennelijk beschouwt men dit feit als heugelijk, want het wordt op nationaal niveau rumoerig herdacht. De schrijver-historicus Nico Dros zet een domper op de voorgenomen feestvreugde. In het decembernummer van het tijdschrift Tirade doet hij een boekje open over een der minder memorabele bedrijvigheden van de Compagnie, een gebeurtenis die uit de collectieve herinnering is verdrongen. Het gaat om een pogrom in 1740, waarbij de Chinese gemeenschap van Batavia tot de laatste man werd uitgemoord.

We schrijven 1619. De vaderlandse held Jan Pieterszoon Coen heeft zojuist het Javaanse vorstendom Jacatra verwoest. Op de puinhopen ervan verrijst de stad Batavia, die het hart moet worden van een nieuwe republiek. Coen ronselt Chinezen om het hart in kwestie aan het kloppen te krijgen. Dat lukt. Batavia ontwikkelt zich tot een knooppunt van handel. Uit China worden niet alleen zijde, porselein, thee en opium aangevoerd, maar ook immigranten die de stedelijke economie tot bloei brengen. De Chinezen vormen een hechte gemeenschap. Onder de bedelaars in Batavia wordt geen enkele Chinees aangetroffen; welvarende Chinezen ontfermen zich over minder draagkrachtige. Dit doen zij op zo broederlijke wijze dat, aldus een Europese tijdgenoot, de christenheid er een voorbeeld aan zou kunnen nemen. Maar de christenheid gruwt bij die gedachte. Hollandse zendelingen spannen zich tevergeefs in om Chinezen te bekeren van hun 'heydense superstitien en verdoemlycke duyvelsdienst'.

Almaar grotere aantallen Chinezen trekken naar Batavia om hun fortuin te zoeken. Voor velen is er in de stad geen plaats. Ze vinden slecht betaalde arbeid in de Ommelanden, waar suikerriet verbouwd en arak gestookt wordt. Zo ontstaan twee verschillende Chinese groepen: de bevoorrechte middenstanders binnen Batavia's muren en de verpauperde koelies daarbuiten. Over deze koelies voeren dienaren van de Compagnie een schrikbewind. Mishandeling is aan de orde van de dag. Omstreeks 1720, als gevolg van malaise in de suikerhandel, kentert het economische tij. Steeds meer koelies raken zonder inkomsten. In de zomer van 1740 besluit de Compagnie dat deze werklozen moeten vertrekken. Er ontstaat een wilde klopjacht op 'suspect rondzwervende' Chinezen. Die vluchten massaal naar de bossen, waar ze een oproer voorbereiden.

Op 8 oktober 1740 nadert een leger van koelies brandstichtend de stad. Hoewel de Chinese kooplieden in Batavia niets met de opstand van doen hebben, wordt voor hen een avondklok afgekondigd. Zij blijven 'stil te huis, met verontruste gemoederen'. Op 9 oktober beslist het bestuur van de Compagnie dat alle Chinese woningen moeten worden doorzocht op wapens en samenzweerders. Wetsdienaren en soldaten begeven zich op weg, maar met een agressieve volksmenigte in hun kielzog. Bij aankomst in de Chinese wijk, zo vertelt Nico Dros, krijgen plebejische instincten de overhand. Het volk slaat deuren in, sleurt bewoners naar buiten en maakt ze in blinde woede af. Al gauw doen ambtenaren en militairen geestdriftig mee, terwijl de stadsregering een oogje dichtknijpt. De slachting is zo groot, 'dat het bloed ter hoogte van de enkels langs de straaten stroomde, en van daar in de rivier'. Ook vrouwen, kinderen, bejaarden en zieken worden door het gepeupel doodgeslagen. De pogrom duurt ruim een week. Er zijn vervolgens dagen mee gemoeid om de lijken te ruimen, tienduizend in totaal. Na afloop prijzen de dominees van Batavia de almachtige God, die in Zijn voorzienigheid 'het snood Chinees verraad heeft verijdeld'. Maar van verraad is nooit enig bewijs geleverd, zo meldt Dros. De lezer van zijn artikel vraagt zich twee dingen af. Waarom heeft deze genocide geen plaats gekregen in de Nederlandse herinnering? En wat valt er in 2002 eigenlijk te vieren?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden