Loek Schönbeck

Wijsbegeerte gaat over de grote vragen van het bestaan, maar wat heb je eraan in het gewone leven? Over de bruikbaarheid van de filosofie.

'Als filosoof ben je bijna een verrader. Ik breng dingen onder woorden die niet verwoord mogen worden. In mijn boek 'Oneerbiedige wijsbegeerte van het management' vraag ik mij bijvoorbeeld af waarom in een bedrijf geen grenzen gesteld worden aan pummels, maar wel aan het gebruik van het woord 'pummel'. Op de werkvloer worden managers wel pummels en hufters genoemd. Dat is ook logisch. Er zijn functies die uit pummels bestaan. Maar je mag het niet zeggen.

Wat voor functie een pummel is? Dat is iemand die onverschrokken standvastigheid aan de dag legt ten opzichte van tegenspraak, iemand op wie logische wetten niet van toepassing zijn, en iemand die zich gelegitimeerd acht om te bepalen of een argument ontvankelijk is of niet. Ook onmisbaar in organisaties is de dwarsboomfunctionaris. Deze vertoont veel trekken van de pummel, maar kenmerkt zich vooral door zijn buitengewone begaafdheid in het inzien van de zinloosheid van structurele voorstellen.

Ik ben een wijsgerig antropoloog. Zoals een ander naar Afrika gaat om de rituelen en gebruiksvoorwerpen van een volksstam te bestuderen, zo heb ik jarenlang in organisaties rondgelopen. Je zou het kunnen vergelijken met wat Günther Walraff gedaan heeft. Ik begon daar al mee als werkstudent. Als schoonmaker loop je door ontzettend veel afdelingen, en merk je allerlei dingen op. Zoals dat de directeur doorpraat als de schoonmaker langswandelt, maar stopt met praten als de afdelingschef voorbijkomt.

Wat mij ook intrigeerde was het taalgebruik van de arbeiders. Veel van hun scheldwoorden zijn aan het erotische universum ontleend of aan medisch jargon. Maar het opvallende was dat deze twee nooit door elkaar gebruikt werden. Er werd nooit gezegd: krijg de gonorroe! Natuurlijk moet je dan niet vragen waarom dat zo is. Dan krijg je een klap. Maar ik vond het wel allemaal buitengewoon interessant.

Ik wilde het mysterie onderzoeken waar een woord als 'organisatie' naar verwijst. Welke onzichtbare en onvoorstelbare ketens houden zo'n organisatie bij elkaar? Ik ontdekte dat zoiets onvoorstelbaars als sadisme een bedrijfsstructuur kan zijn. Het aanjagen van hulpeloosheid, het aanbrengen van frustratie, en incriminatie (het de ander de schuld geven) kan in sommige organisaties een centrale rol spelen. Als je op die manier bezig bent met het blootleggen van structuren, kun je op een gegeven moment gaan hallucineren. Ik kon dan ook niet langer dan een half uur achter elkaar aan het zwaarste hoofstuk van mijn boek werken.

Ook heel belangrijk in organisaties is, zo ontdekte ik: wartaal. Dat is zelfs een van de fundamenten waar organisaties om draaien. Ik zal een voorbeeld van wartaal geven. Er stond ergens een bord waar niemand wat aan had omdat er nooit iets op geschreven werd, maar het wel in de weg stond. Het belemmerde het uitzicht. Wat gebeurde er nu in het werkoverleg? Er werd gezegd dat aangezien dat bord er stond er wel een reden moest zijn waarom het er stond. Het bord was er, dus het werd gebruikt, dus het kon niet weg. Logisch gesproken klopt er niets van, maar het werkte. De drogredenering werd volkomen geaccepteerd. Managers spreken in wartaal. Maar een definitie van wartaal die zelf geen wartaal is, is nog niet gegeven. Ziet u hoe nuttig de wijsbegeerte kan zijn? Is het relevant om de ongeschreven wet van de wartaal te onderzoeken of niet?'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden