Loehansk wacht op de ontknoping

Pro-Russische bezetters van een overheidsgebouw in Loehansk bereiden zich voor op een ontruiming. Beeld reuters

Terwijl het ultimatum aan de pro-Russische bezetters afloopt, ontruimingen worden voorbereid, wisselen Rusland en Europa wat dreigementen uit. En zijn er Oekraïners die een derde weg kiezen.

Als Europa niet helpt de Oekraïense betalingsachterstand weg te werken, sluit Rusland mogelijk de gaskraan. Daarmee dreigde de Russische president Poetin gisteren in een brief aan achttien regeringsleiders in vooral Oost-Europa.

Het lijkt een nieuwe poging de Europese Unie uit elkaar te spelen. Oekraïne kampt met financiële problemen, maar ook met pro-Russische separatisten die overheidsgebouwen in het oosten van het land bezet houden.

'Drukmiddel'
Poetin claimt in de brief dat Oekraïne in totaal 27,6 miljard euro is verschuldigd aan Rusland. Dat is meer dan de hulp die het Westen aan Kiev heeft toegezegd. Het lijkt erop dat Poetin zo die EU-gelden wil omsluizen. Rusland wil dat Oekraïne voortaan het gas vooruit betaalt en heeft alle kortingen teruggedraaid, waardoor de prijs met zeventig procent is gestegen.

De Verenigde Staten veroordelen de brief en noemen die een poging Ruslands energieleveranties in te zetten als drukmiddel. Veel landen in Oost-Europa betrekken het merendeel van hun gas, via Oekraïne, uit Rusland. In de winter van 2009 leidde het dichtdraaien van de gaskraan bij veel huishoudens tot problemen.

De regering in Kiev had de separatisten die een overheidsgebouw in de Oost-Oekraïense stad Loehansk bezetten afgelopen woensdag een ultimatum gesteld. Zij moeten voor middernacht vertrekken, anders mogen speciale eenheden op hen schieten.

Stemrecht ontnomen
Eerder had interim-president Alexander Toertsjinov gezegd dat de bezetters van overheidsgebouwen in Loehansk en Donetsk niet zouden worden vervolgd als zij de bezetting zouden opgeven en hun wapens zouden inleveren. De separatisten wilden daar niet op ingaan. Een medewerker van Toertsjinov benadrukte dat er "geen andere weg is dan de opdracht om te schieten als de terroristen zich niet overgeven".

In Straatsburg besloot de Raad van Europa gisteren de achttien Russische vertegenwoordigers hun stemrecht te ontnemen. Dit vanwege de Russische annexatie van de Krim.

En de Europese Unie overweegt om in juni een missie te sturen naar Oekraïne om daar politiemensen en rechters te trainen en te adviseren. Groot-Brittannië, Polen en Zweden zouden een voorstel van die strekking hebben gedaan. Naar verwachting zal dat plan maandag besproken worden door de EU-ministers van buitenlandse zaken tijdens overleg in Luxemburg.

 
Poetin claimt dat Oekraïne in totaal 27,6 miljard euro is verschuldigd aan Rusland
Fjodor Venislavski (links) en Cleb Timosjenko. Beeld Geert Groot Koerkamp

'Vóór het gebruik van gezond verstand'
Een handvol mensen dromt in de stromende regen samen op het Vrijheidsplein in Charkov in Oekraïne, vlakbij het Leninbeeld. Tussen de paraplu's steken enkele communistische vlaggen omhoog. "Dat zijn onze separatisten, de mensen die bij Rusland willen horen", glimlacht Fjodor Venislavski.

Even later trekt de groep naar het gebouw van het provinciale parlement, dat twee dagen geleden door de politie is heroverd op de pro-Russische activisten. Alle gesneuvelde ruiten zijn inmiddels hersteld en op het dak wappert de Oekraïense tweekleur. Een politiecordon houdt de betogers op een afstand.

Venislavski (44) is jurist en docent constitutioneel recht. Hij is ook een van de initiatiefnemers van het Burgerforum Charkov, een coalitie van uiteenlopende organisaties die jaren een sluimerend bestaan leidde, maar door het recente geweld in Charkov en andere Oost-Oekraïense steden weer van zich doet spreken.

'We willen allemaal hetzelfde'
'De derde kracht', noemde een van de Oekraïense televisiezenders de groep deze week. Het Burgerforum, betoogt Venislavski, appelleert aan het gezond verstand van de burgers en wil laten zien dat ook zonder radicale acties, zoals het uitroepen van een autonome republiek of het roepen om aansluiting bij Rusland, resultaat geboekt kan worden. "Uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde: wonen in een normaal, democratisch land, waar weinig criminaliteit is, waar de lonen op een normaal niveau liggen." Het forum wil dat geleidelijk bereiken via decentralisatie van de macht, bijvoorbeeld door aanpassing van belasting- en begrotingswetten.

"Wij horen noch bij het ene, noch bij het andere kamp, al hebben sommigen van ons wel meegedaan aan de protesten in Kiev", zegt Venislavski. "Wij brengen constructief denkende burgers bij elkaar die voor de eenheid van Oekraïne zijn en niets willen weten van separatistische acties."

De bij het forum aangesloten groepen vertegenwoordigen zakenmensen en juristen, medisch personeel en leraren. Ze willen met een kritische blik de overheid op de huid zitten en waar nodig actieve steun verlenen, bijvoorbeeld door het organiseren van burgerwachten die kunnen helpen bij het handhaven van de orde.

 
Het Burgerforum wil laten zien dat ook zonder radicale acties, zoals het uitroepen van een autonome republiek, resultaat geboekt kan worden

Geen burgersamenleving
Gleb Timosjenko (46) is zakenman en ook sinds het eerste uur betrokken bij het Burgerforum. Hij oogt vermoeid en dat is geen wonder in deze hectische tijden, zegt hij. "We slapen bijna niet. Overdag werken we om ons brood te verdienen. Na zes uur 's avonds zijn we bezig met het opzetten van onze organisatie. Alles moet in feite van de grond af worden opgebouwd. Er is hier nooit een burgersamenleving ontstaan, dat hebben we in feite laten liggen na de Oranje Revolutie van 2004. Na de overwinning van de oppositie dachten we dat alles wel goed zou komen en gingen we gewoon weer aan het werk. Maar dat was een misrekening."

De overheid zelf moet ook veranderen, zegt Timosjenko. "Ze moet origineel zijn, bereid tot experimenteren. De huidige bestuurders denken alleen maar aan geld, aan hun baan, er is geen enkele creativiteit."

Volgens Venislavski en Timosjenko is de huidige onrust in het oosten van Oekraïne willens en wetens opgeroepen met valse argumenten. "Problemen zijn kunstmatig opgeblazen, zoals het taalprobleem. Russisch-sprekenden zouden worden gediscrimineerd. Maar in Charkov bestaat dat probleem helemaal niet." Venislavski bekritiseert wel de nieuwe Oekraïense machthebbers, die als een van hun eerste daden de bestaande taalwet wilden intrekken. "Daarmee hebben ze die protesten aangewakkerd. Dat had niet mogen gebeuren, zelfs al werkte die wet niet. Het gaf bovendien Rusland het voorwendsel te kunnen zeggen dat bij ons mensen worden gediscrimineerd vanwege hun taal."

Of hij bang is dat de Russen echt komen? "Als je het rationeel bekijkt niet, dan kan het gewoon niet. Maar dat dachten we van de Krim ook, dat leek absurd, maar de Russen hebben het gebied toch geannexeerd."

 
Als je het rationeel bekijkt niet, dan kan het gewoon niet. Maar dat dachten we van de Krim ook
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden