Column

Lodewijk XIV was de grootste Franse revolutionair

Beeld thinkstock

Soms verrast een krant met driehonderd jaar oud nieuws. Op 1 september 1715 stierf Lodewijk de XIV, de roemruchtste koning die Frankrijk ooit heeft gehad. Trouw meldde het eerder deze week (link alleen voor abonnees), op de voorpagina en liefst vier bladzijden in De Verdieping. Terecht, want geschiedenis is nooit alleen maar verleden tijd. Wij zijn wat wij gewórden zijn - en daarmee slepen we een heel verleden met ons mee.

Heel oud is dat besef nog niet. Het ontstond in de loop van de achttiende eeuw, ruwweg tussen de filosofen Vico en Hegel in. Bij die laatste werd de wijsbegeerte zelf haar eigen historie. Een radicaler conclusie valt er niet te trekken. De 19de eeuw werd er prompt 'het tijdperk van de geschiedschrijving' door.

Aan Lodewijk XIV was dat allemaal nog niet besteed. Hij leefde net te vroeg. Geschiedenis werd nog geschreven als in de oude kronieken: de ene koning stierf, de andere volgde hem op, deed grote daden en stierf op zijn beurt. Zo dacht de hele adel, die het verleden letterlijk aan de muur had hangen: in de portretten van de grote mannen en vrouwen van hun geslacht.
Kroniekgeschiedenis was de dagtekening van losse voorvallen, zonder allesoverkoepelende ontwikkeling. Alleen theologisch gezien stond de tijd ze gespannen tussen een begin en eind: van schepping naar apocalyps, met de menswording van Christus daartussenin.

Historie werd pas Geschiedenis toen het heilsverhaal geseculariseerd werd. Hegel beschouwde de Pruissiche staat als het einde van de geschiedenis. Zijn recalcitrante leerling Marx zag haar tot voltooiing komen in de klassenloze maatschappij. Hun beider achterneefje Francis Fukuyama zag de liberale hemel pas opengaan met de val van de Berlijnse Muur.

Hypermodern
Dat is Lodewijk XIV allemaal bespaard gebleven. Hij beschouwde zichzelf ongetwijfeld als de grootste vorst van Frankrijk maar dan wel in de kroniek van het Franse koningschap, niet in de Geschiedenis van de natie. Voor hemzelf maakte dat nog geen verschil. 'L'état c'est moi' (De staat ben ik) schijnt hij niet zelf gezegd te hebben, zo lees ik in Trouw, maar hij dácht het ongetwijfeld wel.

Daarin was hij in zijn tijd hypermodern. Een centraal geleide staat gold als ideaal en niemand pakte dat beter aan dan Lodewijk. Hij bouwde er zelfs een paleis als een wereldwonder voor. Versailles was niet alleen het toneel waarop de Zonnekoning schitteren kon. Het was met zijn hofceremonie en spel van gunsten en privileges vooral en nieuwe speeltuin voor de adel. Weggelokt van hun landgoederen raakten de edelen de voeling met hun machtsbasis kwijt en kregen de de ambtenaren van de nieuwe staat de ruimte om hun taken over te nemen.

Eén centraal geleid staatsapparaat onder een steeds verder geüniformeerd wetsbestel: dat associëren we vooral met de Franse Revolutie en het Napoleontische bewind. Maar zij oogstten voornamelijk wat Lodewijk ruim een eeuw eerder had gezaaid. Ongewild bereidde hij zo die revolutie voor: niet alleen door zijn financiële wanbewind dat de staatskas uitputte, maar minstens zozeer door zijn doortastende bestuurlijke successen.

Beeld thinkstock

Schoksgewijs
Daarvoor heeft Lodewijk weinig waardering gekregen. De Franse Revolutie is gaan strijken met de eer van de modernisering van de staat. Zij is dé gebeurtenis geworden die de politieke moderniteit inluidt. Tegelijk geldt ze als het geboortemoment van de Geschiedenis in de ware zin van het woord. Hegel zelf zag haar, zo schreef hij, in Jena door de straten rijden toen Napoleon die stad had ingenomen.

En dus werd 'geschiedenis' een zaak van revoluties: omwentelingen, doorbraken, emancipaties en progressie. 'Stilstand is vooruitgang' en elke ontwikkeling gaat schoksgewijs: die overtuiging heeft de historie er de afgelopen twee eeuwen diep bij ons ingeramd. Lodewijk dacht daar ongetwijfeld anders over; een revolutie was het laatste wat hij wenste. Maar die werd aan de horizon wel zichtbaar toen hij, onder de noemer van het eeuwige koningschap, zijn eigen rijk zo grondig hervormde. Zonder het te weten werd hij de grootste revolutionair van Frankrijk. Dat noemen wij inmiddels de ironie van de Geschiedenis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden