Lodewijk Napoleon stond aan de wieg van een instituut voor de kunsten

Nederland heeft sinds woensdag een Academie voor de Kunsten. Het is geen primeur. In de eerste helft van de negentiende eeuw bestond al een soortgelijk select gezelschap.

Violiste Janine Jansen, fotograaf Anton Corbijn, architect Francine Houben, regisseur Paul Verhoeven en schrijfster/beeldend kunstenaar Charlotte Mutsaers en nog veertien anderen maken deel uit van de deze week geïnstalleerde Akademie van Kunsten. Het doel is uitwisseling van ideeën met wetenschappers en vakgenoten uit andere disciplines.

Het Frankrijk van Napoleon kende al het Institut de France. Toen zijn broer Lodewijk Napoleon in 1806 koning van Holland werd, liet hij nagaan of hier ook zoiets mogelijk was. De literator Willem Bilderdijk en zijn collega en verzamelaar Johan Meerman behoorden eveneens tot de voorstanders. Het leidde tot het Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten.

De broer van de keizer van Frankrijk had een oprechte belangstelling voor kunst en wetenschap. Tegelijkertijd begreep hij de politieke waarde ervan. Trots op prestaties in verleden en heden kon de natie samenbinden. Het koninkrijk dat hij min of meer in zijn schoot geworpen had gekregen, bestond immers uit zeven gewesten die niet zo gek veel gemeenschappelijk hadden. Wat cement ter versteviging van het nationale bouwwerk kon geen kwaad. Johannes Immerzeel dichtte: "Triumf! Is Ruyters tijd vervlogen, / en met hem 't grootsch besef van eigen / krijgswaardij, / Wel, Dat dan Wetenschap en Kunst, in 's / aardrijks oogen / het bolwerk onzer glorie zij."

De koning maakte er werk van. Het Instituut was niet zijn enige cultuurinitiatief. Hij bemoeide zich met het theaterleven, verstrekte subsidies aan begaafde kunstenaars, legde de basis voor de Koninklijke Bibliotheek en stelde het Paleis op de Dam voor als locatie voor het Koninklijk Museum, waar ook de grote Hollandse meesters een plekje moesten krijgen.

Lodewijk Napoleon gaf eigenlijk de voorkeur aan de naam Nationaal Instituut. Precies dat had hij voor ogen. Alle grote talenten samenbrengen in één lichaam, hulde bewijzen aan deze begaafde mensen en op die manier ook hulde bewijzen aan de natie en zijn koningschap. Maar om de laatste reden prefereerden alle raadgevers in zijn omgeving de naam Koninklijk Instituut. Lodewijk Napoleon gaf toe, maar begreep niets van de argumenten: "Hoe zou die mooie betiteling 'nationaal' afbreuk kunnen doen aan het monarchale? Het lijkt mij integendeel dat hij ook in de regering voorrang verdient. Ik zou de titel 'Nationale Majesteit' willen dragen als het mooist en rijkst aan betekenis."

Nationaal of koninklijk, het nieuwe instituut liet zich weinig gelegen liggen aan de grenzen van het koninkrijk Holland. Ook leden van buiten mochten lid worden: dat deden in 1809 onder anderen de schilder Jacques-Louis David en de componist Ludwig von Beethoven.

Stiekem droomde Lodewijk Napoleon van meer. De bouwmeester Abraham van der Hart maakte in zijn opdracht een plan voor de verbouwing van het Oude Vrouwen en Mannen Huis aan de Amstel (tegenwoordig dependance van de Hermitage). Met gevels uitgevoerd in de stijl van het Hollands classicisme en gevuld met nationale topprestaties, zou dit paleis van kunsten en wetenschappen de grandeur van het koninkrijk ten volle uitstralen. Het geld voor verwezenlijking ontbrak. In 1810 maakte Napoleon bovendien een einde aan de eigenzinnigheid van zijn broer. Voortaan ressorteerde Holland rechtstreeks onder Parijs.

Het Koninklijk Instituut bleef ook onder de Oranjes bestaan. Het bevorderde onder meer kunstonderwijs, exposities, studiereizen van jonge talenten en schreef prijsvragen uit. Het Instituut haalde zijn vijftigjarige bestaan niet. Onder koning Willem III, een stuk minder kunstgek dan zijn vader, verdwenen de letteren en de schoone kunsten en werd de bestaande instelling omgevormd tot Koninklijke Akademie van Wetenschappen. Wat bleef, was dat ook buitenlanders lid konden worden gemaakt. Daar waren grote namen bij als Charles Darwin, Albert Einstein en Max Planck. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog werd de naam veranderd in Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden