Liu Xiaobo (1955-2017): Een leven in teken van verzet tegen een keihard regime

Liu Xiaobo in maart 1995. Hij overleed vandaag op 13 juli. Beeld REUTERS

China’s bekendste dissident en winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede is vandaag op 61-jarige leeftijd overleden. Hij leed aan leverkanker. De autoriteiten gaven hem geen toestemming voor medische behandeling in het buitenland. 

Liu Xiaobo ontwikkelde zich tijdens zijn leven van een scherpe cultuurcriticus tot een opbouwende en positieve denker over de toekomst van zijn land, ongebroken door harde onderdrukking.

In 1988 schreef Liu Xiaobo: ‘Misschien betekent mijn persoonlijkheid dat ik overal waar ik ga op een betonnen muur bots. Ik kan het allemaal accepteren, zelfs als op het einde mijn schedel openbarst. Dat zal ik tenminste over mezelf hebben afgeroepen; ik zal niemand anders de schuld kunnen geven.’

Eerste Chinese winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede

China’s bekendste dissident en eerste winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede overleed op 13 juli in China. Zijn dood is bevestigd door de Chinese autoriteiten. Hij was kritisch en dwars, maar vol goede moed om zijn idealen te realiseren. Een pessimist zonder illusies, die zich toch onvermoeibaar inspande om China een betere toekomst te geven. Een vat vol tegenstrijdigheden, een schrijver en intellectueel die weinig ophad met academische discussies en zich liever praktisch inzette.

Tekst loopt door onder afbeelding

Een politieagent tijdens een demonstratie voor de vrijlating van Liu Xiaobo op 13 juli in Hongkong. Vlak daarna werd bekend dat de dissident en enige Chinese Nobelprijswinnaar is overleden. Hij leed aan leverkanker.Beeld AP

Het moment van de waarheid voor Liu kwam in 1989, een jaar nadat hij bovenstaand citaat schreef. Hij verbleef als jonge gasthoogleraar in de Verenigde Staten, toen in Peking de studentenprotesten begonnen op het Plein van de Hemelse Vrede. Liu aarzelde niet en ging terug, ook al had hij voor zijn eigen veiligheid beter in het buitenland kunnen blijven.

Leider studentenprotest

Eenmaal in Peking wierp de toen 34-jarige Liu zich op als een van de leiders van de protesten. Hij was jong genoeg om aansluiting te vinden bij de studenten, en ervaren genoeg om te weten hoe ze hun acties moesten vormgeven. Getuigen uit die tijd zagen hoe Liu achter de schermen actief was en de studenten hielp om hun protest effectief te laten zijn. Hij moest niets weten van de neiging van sommige demonstranten om zich te wentelen in romantisch heldendom.

Tot dat moment was het helemaal niet zo vanzelfsprekend dat de hoogleraar in de literatuur aan de universiteit van Peking een hoofdrol zou spelen in protesten tegen de Communistische Partij. Liu was altijd kritisch geweest, maar vooral over de literatuur, schrijvers, intellectuelen en hun rol in de Chinese maatschappij. Hij vroeg wel aandacht voor dissidenten, maar bemoeide zich nauwelijks met politieke kwesties.

Colleges die hij midden jaren tachtig gaf, waren populair bij studenten en ze trokken de aandacht van intellectueel Peking, omdat Liu hard uithaalde naar alles en iedereen die een rol dacht te spelen in het culturele leven. Hij deed dat in een directe, harde stijl, die afweek van de gepolijste cultuur die bon ton is in de wereld van Chinese academici en westerse sinologen. Liu uitte ook kritiek op de Chinese cultuur die, in navolging van Confucius, veel waarde hecht aan hiërarchische verhoudingen.

“De Chinezen vinden het heerlijk om op te kijken naar beroemdheden, om zichzelf de moeite van het denken te besparen; daarom rennen ze overal en masse op af. Soms is er iemand die uit de massa breekt en een kreet slaakt: iedereen is verbijsterd. Wat ik wil zeggen is dat er te weinig mensen zijn met hun eigen opvattingen, hun eigen ideeën.” Dat zei Liu in een toespraak in 1986, met de titel ‘Crisis! De literatuur van de nieuwe tijd staat voor een crisis’.

Tekst loopt door onder afbeelding

Liu Xiaobo tijdens een interview met een Japans persbureau in 2005.Beeld AP

Liu’s kritische en soms ronduit negatieve houding kwam voort uit zijn studie van westerse filosofen. Nietzsche genoot zijn voorkeur, vooral vanwege diens nadruk op de rol van het individu - dat overal dwars tegenin gaat als dat nodig is. Die filosofen leerde hij kennen bij Karl Marx, wiens complete werk in meer dan veertig delen hij naar eigen zeggen had doorgeworsteld.

Marx las hij omdat er niets anders was. Tijdens de Culturele Revolutie werd de jonge Liu naar het platteland gestuurd, voor bijscholing en heropvoeding, en andere boeken waren er niet. Toch was deze tijd voor hem geen straf, zo maakte hij later duidelijk. In deze harde omstandigheden leerde hij zichzelf staande te houden. Liu was naar eigen zeggen dankbaar dat hij geen onderwijs hoefde te volgen, want dat maakte volgens hem het individu maar tot slaaf.

Huisschilder

Liu werd in 1955 geboren in Changchun, in het noordoosten van China, waar het ’s winters vreselijk koud kan zijn. Begin jaren zeventig woonde hij enkele jaren in Binnen-Mongolië, waar zijn vader naar het platteland gestuurd was. Aan het einde van de Culturele Revolutie werkte hij een jaar als huisschilder. Hij ging daarna studeren aan de universiteit van Jilin, en daarna in Peking waar hij ook promoveerde en zelf les ging geven. Ondertussen publiceerde Liu heel veel, over Chinese en westerse literatuur en filosofie.

Tekst loopt door onder afbeelding

Een ongedateerde foto van Liu Xiaobo, vrijgegeven door zijn vrouw.Beeld EPA

Uit herinneringen van vrienden uit die tijd komt Liu naar voren als een scherp criticus, soms ronduit bot in zijn optreden. In zijn persoonlijke leven was hij vrijgevochten. Hij had veel vriendinnen, trouwde en kreeg een kind, maar scheidde weer. Zijn tegenstanders, Liu had inmiddels veel invloedrijke mensen tegen de schenen geschopt, noemden hem een nihilist.

Liu’s houding in die tijd doet denken aan die van de punks in het Westen: dwars, negatief, soms op het onverschillige af. Het lijkt of hij wacht op een beslissend moment. In die tijd schrijft hij een artikel met de veelzeggende titel ‘Op de drempel van de hel’. Ook daarin lijkt hij uit te kijken naar gevaarlijke maar beslissende gebeurtenissen: ‘Ik hoop dat ik niet zo iemand ben die op de drempel van de hel een heroïsche pose aanneemt en dan besluiteloos de wenkbrauwen fronst’.

Als het moment daar is, lijkt Liu ineens een ander mens. Hij weet wat hij wil, drukt de studenten op het Plein van de Hemelse Vrede op het hart zich kalm en rationeel te gedragen en doet er alles aan om hun acties te laten slagen. Als het Volksleger begin juni toch ingrijpt, begrijpt hij dat verzet niet langer zin heeft. Waar veel studenten zich die laatste dagen wentelen in fantasieën van bloed en geweld, weet Liu hen te bewegen het op te geven. Volgens getuigen heeft hij zo vele jonge levens gered.

Tekst loopt door onder afbeelding

Sympathisanten van Liu Xiaobo demonstreerden afgelopen 30 juni voor de vrijlating van gevangen dissidenten in Hongkong. Beeld AP

Hoe vreemd het ook klinkt, een bezoek aan een museum heeft bijgedragen aan de ontwikkeling die hij doormaakte. Liu zelf beschrijft dat hij kort voor zijn terugkeer naar Peking het Metropolitan Museum of Art in New York bezocht. Deze overweldigende tempel van menselijke culturen en geschiedenis, een van de grootste musea ter wereld met circa twee miljoen objecten in de vaste collectie, doet hem ineens inzien dat hij ook niet alles weet, dat de menselijke cultuur rijker en gevarieerder is dan hij ooit had kunnen denken.

Ook op persoonlijk vlak heeft Liu intussen een verandering meegemaakt. Hij heeft eerder in de jaren tachtig een jonge dichteres ontmoet met wie hij later zal trouwen. Liu Xia wordt zijn grote liefde, maar het stel krijgt bewust nooit kinderen omdat Liu Xiaobo inziet dat het leven dat hij leidt te riskant is om een goede vader te kunnen zijn.

Tekst loopt door onder afbeelding

Liu Xiaobo met zijn vrouw Liu Xia in Peking in 2002. Beeld AFP

Na het neerslaan van de studentenopstand gedraagt Liu, die zo had aangedrongen op verstandig gedrag, zich zelf onvoorzichtig. Hij duikt niet onder en wordt na enkele dagen opgepakt terwijl hij een vriend achterop de fiets wegbrengt. Het duurt enkele weken voordat duidelijk is dat hij is opgepakt. Liu wordt veroordeeld voor ‘contrarevolutionaire propaganda en opruiing’, in 1991 komt hij weer vrij.

Sinds die tijd is het leven van Liu getekend door verzet tegen een keihard regime, dat hem blijft vervolgen maar hem niet zal breken. Liu wordt verwijderd van de universiteit en houdt zich in leven met publiceren, al moeten zijn boeken meestal in Taiwan worden uitgegeven. Hij reist nog naar Australië maar keert weer terug naar China, tegen het advies van zijn vrienden in. In 1995 wordt Liu opnieuw veroordeeld, vanwege het opstellen van een petitie die de herinnering aan 1989 levend moet houden. Een jaar later krijgt hij drie jaar dwangarbeid, nu vanwege een petitie die oproept tot hereniging van China en Taiwan.

Gevangenkamp

Liu Xiaobo en Liu Xia trouwen in 1996, terwijl hij in een gevangenkamp zit. Zijn vrouw schrijft hem iedere dag een kaart, maar die verstuurt ze niet omdat ze weet dat hij ze toch niet zal ontvangen. Als Liu in 1999 wordt vrijgelaten, vindt hij thuis een collage van duizend aan hem gerichte kaarten. Hij heeft in de tussentijd gedichten voor haar geschreven, die later worden uitgegeven.

‘Ik ben jouw levenslange gevangene, mijn lief/ Ik wil in jouw donkere binnenste leven. (…) In jou/ tast ik in het duister/ en gebruik de wijn die je hebt gedronken/ om gedichten te schrijven/ op zoek naar jou.’

Hij blijft schrijven: over verkiezingen, vrijhandel, mensenrechten en een verantwoordelijke overheid. In 2005 publiceert hij een boek waarvan de titel veel van zijn nieuwe denken weergeeft: ‘De toekomst van China ligt in het maatschappelijk middenveld’. Dat hij nu opbouwend en positief denkt, is voor de Chinese overheid geen enkele reden om de greep te verslappen. Wellicht is Liu nu alleen maar gevaarlijker dan toen hij nog een pessimistische dwarsligger was. Hij wordt geregeld onder huisarrest geplaatst en voor zijn huis verschijnt een permanente politiepost.

In 2008 is Liu een van de initiatiefnemers van ‘Charta 08’. In deze petitie, geïnspireerd door ‘Charta 77’ in het communistische Tsjechië, vragen meer dan 350 vooraanstaande intellectuelen om onafhankelijke rechtspraak, vrijheid van vereniging en een einde aan de eenpartijstaat. Liu wordt nog voor de officiële publicatie opgepakt, aangeklaagd wegens ‘poging tot omverwerping van de staat’ en veroordeeld tot elf jaar gevangenisstraf.

Hervormingen

Liu schrijft een pamflet met de titel ‘Ik heb geen vijanden’, dat hij wil voorlezen tijdens het proces. Zijn pragmatische instelling klinkt hierin duidelijk door: ‘China’s politieke hervorming moet geleidelijk zijn, vreedzaam, ordelijk, controleerbaar en interactief, van hoog tot laag en van laag tot hoog. Op die manier zorgt zij voor de minste kosten en levert zij de meeste resultaten op. (…) De orde van een slechte regering is beter dan de chaos van anarchie.’ Het pamflet mag hij niet voorlezen en zijn vrouw mag niet bij het proces zijn. Zij heeft zonder vorm van proces huisarrest gekregen.

Op 10 december 2010 wordt Liu’s pamflet alsnog voorgelezen, maar nu in Oslo. Daar wordt hem de Nobelprijs voor de Vrede uitgereikt, maar hij mag er zelf niet bij zijn. Namens Liu zegt actrice Liv Ullmann: ‘Vol optimisme kijk ik vooruit naar de komst van een toekomstig, vrij China. Want er is geen kracht die de menselijke zoektocht naar vrijheid kan stoppen, en China zal op den duur een land zijn dat door de wet wordt bestuurd en waar de mensenrechten overheersen.’ Liu ziet ook ontwikkelingen die hem positief stemmen, onder meer in de opiniebijdrage met de titel ‘Het internet is Gods cadeau aan China’ die hij in 2009 in het Westen weet te publiceren.

Tekst loopt door onder afbeelding

Een lege stoel voor Liu Xiaobo in Oslo tijdens de uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede in 2010. Liu mocht China niet verlaten om de prijs in ontvangst te nemen.Beeld REUTERS

In China worden alle websites geblokkeerd die verwijzen naar de uitreiking van de Nobelprijs, of waarin de woorden ‘lege stoel’ voorkomen. Honderdduizenden agenten en informanten worden ingezet om te voorkomen dat Chinezen de uitreiking vieren. Peking heeft bij de bekendmaking van de prijs in oktober al de diplomatieke banden met Noorwegen verbroken. In 2013 wordt een verzoek van Liu Xia om heropening van de rechtszaak tegen haar man afgewezen, China’s nieuwe sterke man Xi Jinping durft de vrijlating van Liu Xiaobo niet aan.

Pas als zijn leven ten einde loopt, kan Liu de gevangenis verlaten. Op 26 juni van dit jaar wordt hij overgebracht naar het ziekenhuis, vanwege een vergevorderde vorm van leverkanker. Duitse en Amerikaanse artsen dringen aan op zijn overplaatsing naar een ziekenhuis in het buitenland, waar hij betere zorg kan krijgen – of in vrijheid kan sterven. Maar ook dat staan de Chinese autoriteiten niet toe. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden