Liturgisch kroonjuweel voor Maria in Zwartemeer

De ouderwetse Latijnse mis, dat blok graniet van vier eeuwen traditie -voorgeschreven, afgeschaft, verboden, maar niet uitgeroeid- zorgt voor beroering. Vanavond is er zo'n mis, in Zwartemeer in Zuidoost-Drenthe. Maar koorzangers zegden hun medewerking af, want de priester is van een foute club. Of is de Broederschap Pius X juist het antwoord op de crisis in de kerk?

Het Vaticaanse concilie van de jaren zestig maakte een eind aan de Latijnse liturgie, zoals die sinds de 16de eeuw als enige had gegolden. De vernieuwingen werden door de een toegejuicht en verder gevoerd; anderen morden, hoonden, haakten af. Maar voor bisschop Marcel Lefebvre (1905-1991) werd het zijn kroonjuweel: hij stichtte met groot succes zijn broederschap Pius X, de paus die honderd jaar geleden het modernisme had veroordeeld en bestreden. Lefebvre, deelnemer aan het Vaticaans concilie, vond dat daar vervaarlijk van de lijn van Pius X was afgeweken. De andere concilievaders hadden moderne ideeën van mensenrechten, godsdienstvrijheid, oecumene en inspraak omhelsd en de 'nieuwe liturgie' was daar de zichtbare en droevige vrucht van. Zijn broederschap met eigen seminaries en zonder modernisme ging ertegenin, ze groeide voorspoedig door haar aanbod van 'de mis van altijd', want de behoefte daaraan was taai. In deze liturgie 'van Trente' staat de priester met zijn rug naar het volk, prevelt de Latijnse gebeden voor zich uit en creëert voor wie het zo ervaren wil, meer sfeer van mysterie en het hogere dan de nieuwe, meer interactieve en verstaanbare vieringen.

De Antoniuskerk in Zwartemeer, bij Emmen, was in 1920 bedoeld als de 'kathedraal' voor de katholieke turfstekers. Maar de turf verdween en het bisdom had de overbodige kerk allang afgebroken, als niet een particuliere stichting haar had opgekocht. De kerk bestaat nog en de stichting zorgt, buiten het bisdom om, voor vrome invulling van behoudend-roomse snit, met veel Maria. Vanavond biedt zij haar aanhang de 'tridentijnse' (= van Trente) mis. Het is het hoogfeest van Maria ten Hemelopneming. Voor katholieken is dat eigenlijk een zondag, maar uit slapte is het feest bij de dichtstbijzijnde zondag weggemoffeld. Zo niet voor de ware rooms-katholiek.

Priester van dienst vanavond voor het grote feest is pater Robert Schmitt, volgeling van bisschop Lefebvre en lid van diens Broederschap. Na een oproep van de pastoor van het naburige Klazinaveen trokken de mannen die aanvankelijk voor de gregoriaanse zang zouden zorgen zich terug. Maar de relatie tussen het Vaticaan en de 'lefebvristen' is altijd veel gecompliceerder geweest dan die tussen de Moederkerk en scheurmaker. De broederschap met haar inmiddels ruim 400 priesters en meer dan honderd priesterstudenten zouden velen in het Vaticaan, de paus incluis, liever vandaag dan morgen aan het borstkruis drukken.

Rechtzinnig, vroom, traditioneel: de beweging van Lefebvre heeft veel mee om de gunst van paus Johannes Paulus II te verwerven, net als Opus Dei, Neocatechumenaat en andere. Maar Lefebvre heeft in 1988 op eigen houtje bisschoppen gewijd en precies dat is in het kerkelijk wetboek uitdrukkelijk, op straffe van excommunicatie, verboden. En Lefebvre verwierp bij leven belangrijke concilieuitspraken, en wel keihard - want in zijn ogen waren het vrijmetselaars, joden, communisten en protestanten die in het Vaticaan aan de touwtjes trokken.

Omgekeerd waardeert de broederschap dat deze paus het communisme zo'n slag heeft toegebracht, dat hij aan de oude moraal van de kerk vasthoudt, een man is van de rozenkrans en de oude vroomheid. Maar de huidige overste, de Zwitserse bisschop Bernard Fellay, gruwt van de paus die met protestanten, moslims en joden bidt en wiens denken door moderne filosofische ideeën is beïnvloed, met alle risico's voor de ene, 'onveranderlijke Waarheid van altijd'.

Op het punt van de Latijnse mis heeft het Vaticaan steeds meer toegegeven. Het heeft zelfs een soort concurrent in het leven geroepen, priesters die zonder Lefebvre weer de mis van vroeger gingen vieren. Ook andere priesters en bisschoppen mogen graag voor de nostalgie en de mooiigheid af en toe zo'n mis opdragen. Maar in Zwartemeer nodigden de organisatoren uitgerekend Robert Schmitt uit, die met een collega vanuit Nuenen het pastoraat onder de aanhang van Lefebvre in heel Nederland verzorgt - een kleine, verstrooide kudde.

,,In Rome is men tegenwoordig toleranter jegens ons dan in Nederland'', zegt pater Schmitt. In zijn kring ervaart men de excommunicatie tegen Lefebvre en de zijnen helemaal niet. Wel is er een sterk gevoel van verbondenheid met de moederkerk en de hiërachie. Schmitt ervoer dat sterk toen de aanhang in het jaar 2000 naar Rome trok voor het Heilig Jaar. Ze gingen naar de Sint Pieter en ze werden met alle egards behandeld.

In Nederland is het moeizamer, klaagt Schmitt. Als mensen hem vragen voor een requiemmis wordt hem al te vaak de toegang tot de plaatselijke kerk geweigerd door de pastoor, soms na ruggenspraak met de bisschop. Voor de Nederlandse bisschoppen is de broederschap lucht.

Schmitt begrijpt dat niet. Hij gelooft dat zijn beweging een antwoord biedt op de katholieke kerk-in-crisis. De broederschap Pius X wil best de band met Rome hersteld zien, als het Vaticaan maar eerst erkent dat de excommunicatie van 1988 ongeldig is. Het is ook niet zo dat wij het Tweede Vaticaans concilie helemaal verwerpen, zegt Schmitt. Integendeel. ,,Het document over het priesterambt is prima, jammer alleen dat zoveel rooms-katholieke seminaries zich daar zelf niet aan houden. Andere documenten zijn dubbelzinnig en enkele dingen wijzen wij inderdaad af.''

De broederschap wil voor zichzelf een statuut binnen de rk kerk, zoals ook ordes en andere bewegingen die hebben, met erkenning van de eigen identiteit. Hij is optimistisch. In Nuenen zien de mensen dat zijn gemeenschap goed voor het kerkje zorgt en pastoraal dienstbaar is. Met jonge priesters zijn de verhoudingen volgens hem ook goed; de controverses van weleer interesseren hun niet.

De broederschap timmert in Nederland niet aan de weg. Schmitt voelt zich vooral geroepen voor wie zich in de nieuwe katholieke kerk niet thuis voelen. ,,Wij willen hun een thuis geven, want daar hebben ze recht op.'' Volgens hem wil hij geen mensen uit gewone parochies wegtrekken.

Wel wil de beweging meer naar buiten treden, maar bescheiden. De commotie om de mis te Zwartemeer was in elk geval verwacht noch beoogd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden