'Literatuur moet altijd voor de zwakkere kiezen'

In Warschau is dinsdag de Poolse schrijver Andrzej Szczypiorski op 72-jarige leeftijd overleden. Szczypiorski verwierf internationale faam met het boek 'Het begin' uit 1986, dat onder de alternatieve titel 'De mooie mevrouw Seidenman' een bestseller werd in Duitsland. Het boek over het bezette Warschau toont goede en slechte Polen, goede en slechte joden en -voor velen moeilijker verteerbaar- slechte en goede Duitsers. ,,Een individu is belangrijker dan een volk, het geweten belangrijker dan religie'', aldus Szczypiorski.

Ekke Overbeek

In een van zijn laatste radio-interviews legde hij uit waarom hij het stereotype van de slechte Duitser altijd heeft gewantrouwd. Afkomstig uit een sociaal-democratisch gezin, raakte hij in 1944 verzeild in de Warschause opstand. Terwijl Duitsers die hij zag tekeerging als beesten, las hij 'Buddenbrooks' van Thomas Mann en raakte gefascineerd door de 'Duitse schizofrenie'. Na het neerslaan van de opstand belandde hij in het concentratiekamp Sachsenhausen. Duitse medegevangen hielpen hem te overleven, terwijl de bewakers deels geen Duitsers waren. ,,Het hoofdstuk Tweede Wereldoorlog moet eindelijk eens worden afgesloten'', verklaarde Szczypiorski vijftig jaar later in het Duitse blad Der Spiegel. Dat gold ook voor het romantische zelfbeeld van zijn landgenoten: ,,Laten we een einde maken aan die mythe van krijgshaftigheid. We zijn een volk van opportunisten, egoïsten en carrièrejagers.''

Met het openbreken van de veilige stereotypen haalde Szczypiorski zich de woede van rechts Polen op de hals, dat hem bovendien zijn tijdelijke samenwerking met de communisten verweet. Aan deze samenwerking kwam een einde tijdens de studentenopstand in maart 1968. Szczypiorski protesteerde fel tegen de daaropvolgende anti-joodse hetze binnen de communistische partij. Dat protest vond zijn weerslag in de roman 'Een mis voor de stad Atrecht', waarin hij de jodenvervolging tijdens een middeleeuwse pestepidemie beschreef. In de jaren daarop was hij actief in de democratische oppositie. Tijdens de staat van beleg in 1981 belandde hij in de gevangenis. In 1989 werd hij gekozen tot senator. Kort daarvoor, in 1987, was zijn boek 'Amerikaanse whisky' verschenen, met daarin zijn literaire credo: ,,Mij interesseert het morele deel van menselijk handelen. Literatuur moet altijd de kant van de zwakkere kiezen.''

In alle naslagwerken staat 3-2-1924 als zijn geboortedatum vermeld. In een interview dat Szczypiorski in juni vorig jaar gaf, verklaarde hij vijf jaar jonger te zijn dan algemeen werd aangenomen: ,,Mijn eerste vrouw was ouder dan ik. Een groot verschil voor die dagen en ik wilde niet dat ze daaronder zou lijden. Sinds haar overlijden houd ik me weer aan mijn echte geboortedatum: 3-2-1929.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden