Literatuur in de hoofdrol

Hemingway op toneel: voor de derde keer komt Elevator Repair Service naar het Holland Festival om te laten zien hoe je een roman integraal kunt ensceneren.

Een roman bewerken voor toneel is niet ongebruikelijk. Een roman integraal op toneel vertellen is ongehoord. Echt integraal: behalve de dialogen ook alle prozabeschrijvingen, gedachtenspinsels en schijnbaar overbodige toevoegingen als "zei zij". De graag provocerende, Amerikaanse entertainer Andy Kaufman dreef er ooit zijn publiek mee de zaal uit. Het New Yorkse gezelschap Elevator Repair Service heeft het tot eigen signatuur verheven.

Was Elevator Repair Service in 1998 al eens te gast met een kleiner project, 'Cab Legs', sinds 2006 wordt het de derde keer dat de groep op het Holland Festival staat met een complete roman-enscenering. In 2006 was dat 'Gatz', een je zeven uur lang in een heerlijke kijkroes meeslepende voorlezing van 'The Great Gatsby' van F. Scott Fitzgerald uit 1925. In 2009 volgde 'The Sound and the Fury', een vertolking van het eerste hoofdstuk, 'April Seventh, 1928', van William Faulkners gelijknamige roman uit 1929. Nu is Ernest Hemingway aan de beurt met zijn roman 'The Sun Also Rises' ('En de zon gaat op') uit 1926 over de zogenaamde Verloren Generatie.

Pikant detail is, dat 'The Sun Also Rises' deels gebaseerd is op ware ervaringen van Hemingway zelf. Net als de romanfiguur Jake Barnes ondernam Hemingway, een jaar voor het boek verscheen, met een aantal vrienden en vriendinnen een tocht van Parijs naar de beroemde, jaarlijkse 'stierenloop' van Pamplona. Als een soort kroniek volgt het verhaal de met liederlijk veel drank overgoten wederwaardigheden door de ogen van ik-figuur Jake.

Impotent geraakt door een verwonding aan het front in de Eerste Wereldoorlog dwingt Jake zichzelf afstand van zijn grote liefde Brett Ashley te nemen en discreet te reageren op haar seksuele avonturen met anderen. Prachtig hoe onder de laconieke verhaaltrant van Hemingway de innerlijke gemoedsbewegingen voelbaar worden.

Het sobere taalgebruik van Hemingway roept associaties op met dat van F. Scott Fitzgerald, ook al zo elegant onopgesmukt. Dat maakt extra nieuwsgierig naar de enscenering, want in 'Gatz' toonde Elevator Repair Service zich buitengewoon vindingrijk in het in de hoofdrol plaatsen van de kracht van het proza zelf. Als in een morsig kantoor een employé uit verveling een beduimeld exemplaar van dé Amerikaanse klassieker 'The Great Gatsby' oppakt en hardop gaat voorlezen, raken zijn aanvankelijk geïrriteerde collega's in de ban, nemen zinnetjes over en worden zo zoetjesaan medespelers in het verhaal.

Grappig genoeg was het indirect Andy Kaufman die Elevator Repair Service op het idee bracht. Opgericht in 1991 door regisseur John Collins en een aantal acteurs, settelde de groep zich in Manhattan. Hun eerste huisvesting, een gebouw waarvan de lift altijd stuk was, zorgde voor de naamgeving. De groep werkte wel met bestaand tekstmateriaal uit literatuur, film en televisie, maar veel liever nog met teksten die niet voor toneel waren bedoeld: 'gevonden' tekst. In '93 stond een stuk over genoemde Kaufman op stapel, die ooit op woedend boegeroep was onthaald toen hij op het podium doodleuk 'The Great Gatsby' ging voorlezen. Allengs echter verschoof de interesse van ERS in Kaufman naar 'Gatsby'.

Het duurde jaren voordat ERS er serieus werk van ging maken, en toen kwam de groep tot de ontdekking, dat een toneelbewerking tot een onbevredigend resultaat leidde. Elke ingreep in de tekst leek én Fitzgerald én de beoogde voorstelling tekort te doen. Niet het navertellen van de plot was het hoogste doel, maar het recht doen aan Fitzgeralds stijl.

Toen eenmaal de beslissing was genomen om de integriteit van de tekst tot leidraad te nemen en geen woord uit de tekst te schrappen, realiseerde John Collins zich, zoals hij in een interview zei, "dat zo'n werkwijze een roman even ongeschikt maakt voor het toneel als de teksten die we elders vonden. In die zin past het in ons totaalproject om niet-theatrale werken naar toneel te vertalen."

Gedwarsboomd door commerciële belangen en het agentschap van de Fitzgerald Estate ging Elevator Repair Service uiteindelijk ondergronds. Via besloten opvoeringen in 2005 trok ERS een groeiend aantal theatermensen uit Amerika en Europa, en begon de zegetocht van de 'Gatz'.

De groep combineert graag elementen van traditioneel drama en slapstickcomedy, gevonden voorwerpen en tweedehandsmeubilair. Ook heeft ERS een bijzondere choreografische speelstijl ontwikkeld, met soms een beetje hi-tech en vaker lo-tech design. Anders dan bij The Wooster Group, waarmee de groep nauwe banden onderhoudt - een van de actrices speelde ook in 'Vieux Carré' -- altijd in dienst van het te vertellen verhaal, van de literatuur.

Het raffinement van de eenvoud. Net als in 'Gatz' zie je dat ook weer in 'The Select (The Sun Also Rises)'. Gewoon tussen lange tafels een ritmische dans op een lekker opzwepende zang en je hebt de sfeer van een 'fiësta'. Of die van een spannend stierengevecht met een rode lap en een op een rollende tafel gebonden hoorn. De manier waarop die stidoor zijn voorpoten zakt is groots. En geestig.

Onder de titel 'The Select (The Sun Also Rises)' presenteert Elevator Repair Service een integrale enscenering van 'The Sun Also Rises', Ernest Hemingway's roman over de Lost Generation. Regie: John Collins. Stadsschouwburg Amsterdam 17/19-6. Inl./res. 020-5237787 of www.hollandfestival.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden