Literatuur als theater

Ach, Reich-Ranicki. Literatuurpaus. Sinds woensdag zijn overlijden bekend werd, voelde ik grote aandrang hem weer te zien schitteren in dat 'Literarische Quartett'. Op de site van de ZDF stond een compilatie van bijzondere momenten.

Het 'Quartett' was tussen 1988 en 2001 een Duits televisieprogramma over literatuur, waarin vier critici met elkaar over nieuw verschenen romans debatteerden. Het had in het Franse literatuurmagazine 'Apostrophes' van Bernhard Pivot een aansprekend voorbeeld. Literatuur en televisie, liet Pivot zien, dat ging heel goed samen.

Marcel Reich-Ranicki was, toen hij aantrad als leider van het Quartett, al een grote figuur in het Duitse literaire circuit, als chef literatuur van de Frankfurter Allgemeine, maar op het televisiepodium rees zijn ster naar grote hoogten.

Te hoog, zouden sommigen vinden.

Hij gold als een groot pleitbezorger van de literatuur, maar zijn liefde voor het theater was minstens zo groot. Al voor hij in 1938 vanuit Berlijn naar het getto in Warschau werd gedeporteerd, had hij als middelbare scholier graag de theatervoorstellingen met acteur Gustav Gründgens bezocht, en ook Reich-Ranicki's bewondering voor Bertolt Brecht had met diens liefde voor het theater te maken. Brecht, zei Reich-Ranicki, was vooral een theaterman.

In het Quartett stond de theaterman in Reich-Ranicki zelf op. Daar zat hij, de heer der Duitse letteren, zwaaide met zijn armen en boorde met zijn wijsvinger manend in de lucht. Verrukkelijke zinnen strooide hij in het rond, met die hoogst eigen (en vaak geparodieerde) dictie van hem. 'Wir werden über Bücher sprechen, und zwar, wie wir immer sprechen: liebevoll und etwas gemein, gütig und vielleicht ein bisschen bösartig, aber auf jeden Fall sehr klar und deutlich.'

Zo klonk zijn aanhef. Welwillend en een beetje boosaardig over boeken spreken dus, maar in elk geval helder en duidelijk, dat was de intentie. En zo geschiedde.

Het was wonderbaarlijk om naar te kijken. Romans werden de hemel in geprezen of verscheurd zonder ontzag voor reputaties. Günter Grass, Martin Walser of Peter Handke - Reich-Ranicki sabelde ze met verbaal drama neer, tot genoegen van het smullende publiek, dat zich zulke executies niet liet ontgaan. Zelf onderstreepte hij later in zijn autobiografie dat het allemaal zo ernstig niet was. Was in het Quartett plaats voor echte analyse? Nee, nooit, schreef hij. Werd hier vereenvoudigd? Doorlopend. Was het resultaat oppervlakkig? Het was zelfs heel oppervlakkig.

Niet dat hij in het Quartett geen weerwoord kreeg. Vooral de scherpe en superieure Sigrid Löffler verzette zich, met name als Reich-Ranicki een roman weer eens hoch erotisch vond en zij dat als een mannenfantasie afdeed. In 2000 brak Löffler met het Quartett, na een heftige woordenwisseling met Reich-Ranicki over een roman van Murakami, die naar haar smaak niet in het Quartett thuishoorde.

Ja, de gemoederen liepen soms hoog op. Löffler verweet Reich-Ranicki later dat het medium televisie hem als criticus zowel populair had gemaakt als beschadigd. Misschien. Maar Reich-Ranicki was er paus mee geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden