Literair Alkmaar

Schrijver Dirk van Weelden noemde Alkmaar in literair opzicht 'de fietsenstalling van Amsterdam'. Hij doet zijn stad tekort.

Schrijver Dirk van Weelden noemde Alkmaar in literair opzicht 'de fietsenstalling van Amsterdam'. Hij vond dat er op literair vlak weinig gebeurde in de Noord-Hollandse kaasstad, de stad van zijn jeugd. In de tweede helft van de vorige eeuw was hij niet de enige die er zo over dacht. Alkmaar had geen universiteit, nu en dan gebeurde er iets op cultureel gebied, maar de stad kon haar kunstzinnige inwoners maar moeilijk behouden. Wie dichtte of schilderde, trok naar het kustplaatsje Bergen, zeven kilometer verderop. Schrijvers trokken naar Amsterdam en stalden hun fiets in Alkmaar.

Als oud-lerares Nederlands wist Berthe Stevenhaagen het ook wel: in Bergen liggen de kunstenaars voor het oprapen, maar wie in Alkmaar zoekt, moet graven. Toen een leeskring haar vroeg een voettocht langs Alkmaars literaire helden samen te stellen, waagde ze een poging.

Op een zaterdag heeft Berthe een clubje literatuurliefhebbers om zich heen verzameld: negen vrouwen, twee mannen. In het Amrâth Hotel begint ze met een literair opwarmertje: koffie met een verhaal. Centraal in de inleiding staat Anna Louisa Geertruida Bosboom Toussaint (1812-1886), Alkmaars grote literaire ster, door intimi liefkozend 'Truitje' genoemd. Op 16 september van dit jaar pakte Alkmaar nog groots uit voor de viering van haar tweehonderdste verjaardag.

Truitje Toussaint mag door Alkmaar dan worden beschouwd als superster, zelf was ze helemaal zo blij niet met het feit dat haar roots lagen in het, wat zij noemde, kleinburgerlijke stadje. Bij de schrijver Johannes Potgieter beklaagde ze zich erover dat ze in Alkmaar leefde 'als op Groenland'. In 1851 trouwde ze met de schilder Johannes Bosboom en trok ze naar Den Haag.

Naar buiten dan. Bij Theekoepel 't Arendshof, meteen naast het Amrâth Hotel, staan we alweer stil. Dichter Nicolaas Beets (1814-1903) kwam hier geregeld om zijn verzen voor te lezen aan de Heilooër literaire kring. Met Beets was Truitje goed bevriend, hoewel hij van mening was, 'dat een vrouw niet schrijven moest'.

Bij het Nassauplein vertelt Berthe over de dichter H.C. ten Berge, geboren te Alkmaar. Op de kweekschool aldaar weigerde hij herhaaldelijk zijn haar kort te laten knippen. De schooldirectie dreigde hem daarom van school te verwijderen, vlak voor de eindexamens. Een docent die het talent van de jongen zag, liet daarop een essay van diens hand slingeren op het bureau van de directeur. Ten Berge mocht blijven. Uit zijn veel gelauwerde werk leest Berthe het gedicht 'Tijd is-' voor: 'Tijd is een slak in tomeloze vaart.'

We passeren Truitjes borstbeeld op de hoek van de Kennemersingel en de Kennemerstraat en staan stil bij een gedicht van stadsdichter Margreet Schouwenaar. Her en der in de stad liggen haar gedichten letterlijk op straat.

Er waren ook schrijvers en dichters die juist naar Alkmaar toe kwamen. Maria Tesselschade Roemers Visscher (1594-1649) groeide op in Amsterdam en maakte daar kennis met schrijvers als Hooft, Huygens en Barlaeus, maar vertrok na haar huwelijk naar Alkmaar. Ze bleef er wonen, in de Langestraat, en ze bleef er schrijven, ook na de dood van haar echtgenoot. Aan Hooft schreef ze dat ze met zijn steun weerstand zou kunnen bieden aan de huwelijksaanzoeken van Huygens en Barlaeus: 'al konden zij nog zo pluimstrijken, ik zal ze wel van mijn bed houden.'

Dan maakt Berthe opnieuw een sprong in de tijd. Want, zegt zij, schrijverslocaties zijn nu eenmaal niet in chronologische volgorde over de stad verspreid. Ze leidt ons het centrum in en wijst ons het mooiste stukje Alkmaar, het Waagplein. Vanaf de brug hebben we een prachtig uitzicht op het Waaggebouw, we kijken er ook de Appelsteeg, de Achterdam en de Kooltuin in.

Simon Prins, hoofdpersoon uit de roman 'Vals licht' van Joost Zwagerman, had helemaal geen oog voor de schoonheid van deze plek. Hij zag alleen de Achterdam, het hoerenstraatje. De negen vrouwen en de twee mannen uit ons gezelschap zijn het erover eens: je kunt je makkelijk voorstellen hoe Simon Prins hier het smalle straatje pijlsnel op een neer liep. Pas dertien jaar oud was hij, toen Johnnie Albeda ('met wie je niet kon praten, maar wel lachen') hem er mee naartoe nam.

Het is maar een paar honderd meter lopen naar de Mient, waar Simone van der Vlugt haar roman 'Schijndood' laat spelen. Economiestudent Kris Blanken wordt daarin door een reïncarnatietherapeut teruggebracht naar het Alkmaar van 1655. De apothekerswoning 'De Witte Roos', waarin de jonge schilder in het boek opgroeide, ligt naast restaurant De Fransman.

En daar, boven restaurant De Fransman, daar werd Truitje Toussaint geboren. Niks fietsenstalling, Alkmaar is rijk aan literair talent, laat Berthe zien. En dat vond Truitje zelf ook wel, toen ze volwassen werd. In 1860, drieënhalf jaar nadat ze uit Alkmaar was vertrokken, zei ze: 'Ik ben toch eigenlijk geboren om [in] een klein stadje te leven. Alkmaar is [in] mijne proportie of ik in de hare.'

meer wandelingen en fietsen op trouw.nl/natuurtochten

Is dit leuk?

Maak deze wandeling! Leuk voor leeskringen, maar zelfs voor wie nog nooit een boek heeft vastgehouden is de wandeling zeer de moeite waard: Berthe (foto onder) wekt de schrijvers en hun personages letterlijk, en vol enthousiasme, tot leven.

0ok wandelen met Berthe?
Berthes wandeling begint bij het Amrâth Hotel in Alkmaar (Geestersingel 15, op loopafstand van het Centraal Station) en eindigt bij het Moriaanshuis, naast het Stadhuis.

Groepen (van minimaal vijf en maximaal vijftien personen) maken per e-mail een afspraak: wandelmetberthe@gmail.com.

Elke eerste vrijdag en zaterdag van de maand organiseert Berthe een wandeling waarop u individueel kunt intekenen. Bij voldoende belangstelling begint de wandeling op vrijdag om 16.00 uur en op zaterdag om 11.00 uur.

Kosten zijn €10,- per persoon, inclusief een kop koffie of thee vooraf en een bundel gedichten die tijdens de wandeling aan bod komen.

Meer informatie op www.literairewandelingalkmaar.nl.

tekst hinke hamer

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden