Lissabon wordt kibbelend en bouwend Culturele Hoofdstad Europa

LISSABON - Na Antwerpen '93 is Lissabon de Europese culturele hoofdstad van 1994. Nog een half jaartje te gaan dus, maar de voorbereidingen zijn pas net begonnen; met veel plannen en voornemens maar vooral met veel verdeeldheid.

'Een beetje lastig' is het wel, geeft Vitor Constancio, president van 'Lissabon '94', toe. De politieke verdeeldheid tussen de socialisten in het gemeentebestuur van Lissabon en de democraten in de regering is de bottleneck van het hele project en de oorzaak voor de late start van de voorbereidingen. In plaats van een voorbereidend comite kent 'Lissabon '94' er twee, een landelijk en een gemeentelijk, die voor beslissingen overeenstemming moeten zien te bereiken.

Budget

Veel meer dan een persmap met een lijst plannen is 'Lissabon culturele hoofdstad' dan ook nog niet, hoewel Constancio zijn stad hiermee maar wat graag op de culturele wereldkaart hoopt te zetten. Tenslotte lukte dat Glasgow in 1991 ook, al moet hij bekennen dat die stad daar een veel groter budget voor had dan zijn 120 miljoen gulden. Voor de helft daarvan wil hij 30 exposities, 19 internationale opera's en 94 nieuwe produkties - waaronder een van de trendy theatermaker Robert Wilson - organiseren.

Het daadwerkelijke programma meldt daarvan nog slechts een heel klein deel, zoals een film van Wim Wenders over het Lissabon van na de eerste wereldoorlog, een conferentiecyclus over nieuwe beeldtechnologie, optredens van het New York City Ballet, een expositie rond Hieronymus Bosch in het museum voor oude kunst (dat een prachtig drieluik van deze kunstenaar bezit) en tentoonstellingen van Portugese azulejos en Nederlandse tegels in het Tegelmuseum. Ook komt er een expositie van de zeldzame collectie kunst uit Angola en Mali van het Afrika-museum, dat al jaren dicht is maar ter gelegenheid van 'Lissabon culturele hoofdstad' heropend wordt.

“Alles wat voor 'Lissabon '94' gepland is, zal beslist niet afkomen,”

zegt Elisio Summavielle, coordinator van de restauratieprojecten. Zo is een aantal exposities gepland in de wijk Chiado in een nieuw museum, dat nog helemaal niet bestaat. Het maakt deel uit van het restauratieproject van architect Alvaro Siza voor het deel van deze wijk dat in 1988 door brand werd verwoest en er na vijf jaar nog steeds bijligt als een bouwput. Gemeente, investeerders en de eigenaar die failliet ging toen zijn panden in de fik gingen, konden het maar niet eens worden over wie hier wat mocht gaan bouwen; pas twee maanden geleden viel die beslissing in de rechtszaal, nu is er weer enige bouwactiviteit te bespeuren. Of het museum, het hotel en de appartementen die hier moeten komen, volgend jaar ook daadwerkelijk klaar zullen zijn, wordt door de organisatie van 'Lissabon '94' dan ook sterk betwijfeld.

Operazaal

Ook de operazaal van de immense nieuwe kunsthal 'Centro cultural de Belem', een zeer omstreden project dat al 500 miljoen gulden gekost heeft maar waarvan de meeste Portugezen de noodzaak totaal niet inzien, is nog niet gebouwd. Toch zijn er al wel een aantal voorstellingen van 'Lissabon '94' in deze zaal geprogrammeerd. Summavielle heeft echter niet zo'n haast met prestigieuze projecten. Liever investeert hij zijn budget van zestig miljoen gulden in doelen met een blijvende waarde voor de stad, zoals de restauratie van het woonhuis van de beroemde Portugese dichter Fernando Pessoa en de tweeduizend andere panden die op zijn restauratielijstje staan. Met deze som geld is dat aantal onhaalbaar, maar wel kan hiermee een begin worden gemaakt met het herstel van de vele fraaie, historische panden die Lissabon rijk is en die vaak in zeer verwaarloosde staat verkeren. Deze restauratie hoeft wat hem betreft ook niet per se volgend jaar voltooid te zijn.

“Een structurele opknapbeurt in het kader van de status 'culturele hoofdstad' is voor Lissabon zelf veel zinvoller dan welke internationale voorstelling of expositie in deze stad dan ook,” meent Summavieille.

“Grote, internationale cultuurprodukties zijn elders in Europa ook te zien en zijn daarom voor niemend een reden om speciaal daarvoor naar Portugal af te reizen. Wij bevinden ons in de periferie en moeten het om bezoekers te trekken niet zoeken in grote, kostbare internationale produkties, maar juist in de specifieke aantrekkingskracht van de stad zelf.”

Boven- en ondergronds

Met dit uitgangspunt stelde hij het project 'Zevende heuvel' samen: een route die vanaf het Largo do Rato, op een van Lissabons heuvels, afdaalt naar de rivier de Taag. Bovengronds doorloopt deze route de geschiedenis van de stad vanaf de zestiende eeuw in de vorm van straten, pleinen, wijken, bijzondere gebouwen, parken, kerken en beelden. Een deel daarvan staat er nu nog verkrot bij, maar een begin met de restauratie is gemaakt met het opknappen van het Watermuseum bovenop de heuvel; dat staat nu in de steigers. De bedoeling is dat bezoekers van 'Lissabon '94' alle bezienswaardigheden langs de route met een passepartout kunnen bezoeken.

Spectaculair

Het meest spectaculaire deel van dit 'Zevende heuvel'-project bevindt zich echter onder de grond. Onder heel Lissabon ligt een immens gangenstelsel, dat in de 18de eeuw voor de watervoorziening werd aangelegd. Vanaf de jaren dertig wordt het niet langer gebruikt en is het gesloten en vergeten door de meeste Portugezen. Ook deze onderaardse 'waterroute' begint aan het Largo do Rato: vanaf het centrale waterbassin (nu het Watermuseum), waar het immense aquaduct van Lissabon in uitmondt, loopt het gangenstelsel richting benedenstad. Als het aan de organisatie van 'Lissabon '94' ligt, wordt een deel van dit uitgestrekte catacombenstelsel opengesteld voor publiek, en kan deze ruisende locatie wellicht ook voor bijzondere voorstellingen worden gebruikt. “Dat wil zeggen, als het ons lukt,” verzucht Summavielle, “want ik geloof dat er weer problemen zijn met het stadhuis.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden