Linkse rechter wil de waarheid dienen

Italiaanse schrijver laat zich inspireren door ideologische tegenstellingen uit het verleden

Het collectieve geheugen van Italië is tot op het bot verdeeld en versplinterd: vlak onder de oppervlakte van de democratische republiek sluimeren scherpe en onoverbrugbare ideologische tegenstellingen. Hoewel de kiemen van deze verdeeldheid al veel eerder ontstonden, hebben in de twintigste eeuw vooral het fascisme, de Tweede Wereldoorlog, het Verzet en het terrorisme diepe wonden geslagen.

Deze vaak slecht geheelde wonden vormen tot op de dag van vandaag een belangrijke voedingsbodem voor de Italiaanse cultuur. In de laatste decennia verschenen talloze romans, films, documentaires, stripverhalen en tv- series die vanuit telkens nieuwe perspectieven dezelfde controversiële historische gebeurtenissen onder de loep nemen.

Deze culturele verwerking beperkt zich niet tot de generaties die de schaduwzijden van Italië's geschiedenis persoonlijk hebben meegemaakt. Ook voor schrijvers en filmmakers die lang ná deze historische feiten geboren zijn, vormen de ideologische tegenstellingen, het geweld en de onopgeloste mysteries uit het verleden nog steeds een belangrijke inspiratiebron.

Giorgio Fontana, geboren in 1981, verwierf bekendheid met een intrigerend literair tweeluik waarin hij via reflecteert op waarheid en gerechtigheid. De hoofdpersoon van 'Dood van een gelukkig man' is een magistraat, net als in het eerste boek, 'Het geweten van Roberto Doni' (2011). Giacomo Colnaghi is een linkse, katholieke rechter die de strijd aangaat met het terrorisme maar tegelijkertijd voortdurend worstelt met de vraag of zijn werk wel echt bijdraagt aan gerechtigheid, en aan een uitweg uit de geweldsspiraal die het land verlamt. De roman vertelt de laatste maand uit Colnaghi's leven, juli 1981, zoals gezegd het geboortejaar van de auteur.

Standaard-ingrediënt in dit soort romans en films is de wijze waarop individuen en ook hun families gevangen raken in de klauwen van de grote geschiedenis. Parallel aan Colnaghi's eigen verhaal vertelt 'Dood van een gelukkig man' ook de geschiedenis van zijn vader, een fabrieksarbeider die zich aan het eind van de Tweede Wereldoorlog aansloot bij het verzet en vlak voor de bevrijding bruut om het leven werd gebracht. Hiermee omarmt Fontana's roman het thema van de Resistenza, dat een come back beleeft in de Italiaanse literatuur. Twee zeer lezenswaardige voorbeelden zijn Paola Soriga's 'Waar Rome eindigt' over een jonge verzetskoerier, en Antonio Scurati's 'Il tempo migliore della nostra vita' over intellectueel en verzetsheld Leone Ginzburg (1909-1944).

Fontana's verhaal belicht de noodlottige samenhang tussen het leven en de tragische dood van vader en zoon. Colnaghi's moeder wacht haar leven lang, eerst op de veilige thuiskomst van haar man, later op die van haar zoon. Maar ondanks bezorgdheid en smeekbedes van hun geliefden zijn beide mannen onwrikbaar in hun verlangen om de waarheid te dienen. Aan niemand kan Colnaghi dit verlangen uitleggen, het is geen 'abstract plichtsgevoel', maar 'een lichamelijke behoefte, die diep vanuit zijn lijf kwam'. Het tragische lot van zijn eigen vader en van al die anderen die zijn 'gestorven voor een hoger doel' boezemt hem wel degelijk angst in maar niet voldoende om te stoppen: de 'lange rij lijken' is voor hem eerder een aansporing om door te gaan op de ingeslagen weg.

Colnaghi's warme gevoelens over het verzet en de rol van zijn vader botsen keihard met de vermeende continuïteit tussen het verzet en het terrorisme van de Rode Brigades. Tijdens een verhoor legt een terrorist dit verband expliciet door de leden van de Rode Brigades voor te stellen als verzetshelden. Het is het enige moment dat de kalme Colnaghi volledig uit zijn slof schiet: "'Jullie zijn geen partizanen!' brulde Colnaghi uit terwijl hij opsprong. Reflexmatig boog Meraviglia zijn hoofd. 'Hoort u dat? Hoort u wat ik zeg? Jullie zijn geen partizanen!"

Fontana's roman brengt de zwakke plekken van Italië's democratie genadeloos aan het licht. Colnaghi's ideaal van een ander Italië waarin door dialogen en compromissen een gevoel van saamhorigheid zou kunnen ontstaan wordt bruut de grond in geboord.

De aantrekkingskracht van Fontana's verhaal zit zowel in de opvallend sobere en heldere beschrijvingen van Colnaghi's innerlijke worsteling, maar ook in de mooie sfeerbeelden van het dagelijks leven tijdens twee traumatische perioden uit de geschiedenis van het moderne Italië.

Giorgio Fontana: Dood van een gelukkig man Vert. Philip Supèr Wereldbibliotheek; 240 blz. euro19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden