Linkse partijen gooien ideologie om het hardst overboord

GEORGETOWN - De bioscoop loopt uit. Innig gearmd lopen twee tengere meisjes gekleed in fel glimmende stoffen de warme avondlucht in. Ze passeren giechelend de discotheek, die harde Caribische hiphop draait.

Mahadeo Sawh slaat met een klap het enige raam dicht dat niet al is dichtgespijkerd. "'s Avonds ben ik bang om alleen thuis te zijn" , zegt hij. "In Georgetown wordt zoveel ingebroken." De bejaarde Hindoestaan raakt niet uitgepraat over de misere in Guyana. "In dit land verloopt niets meer ordelijk. De elektriciteit valt om de haverklap uit, de waterleidingen en het telefoonverkeer functioneren niet. En de Creoolse regering doet niets. Het zal tijd worden dat Cheddy aan de macht komt. Dan komt er ook eindelijk gerechtigheid voor ons Hindoestanen."

Vorige maand zouden de Guyanezen hun stem uitbrengen, een jaar later dan de wet voorschrijft. De verkiezingsposters waren al opgehangen en propagandamateriaal uitgedeeld. Maar weer werden de verkiezingen uitgesteld omdat er op grote schaal fraude werd ontdekt.

Op zich is dat in het westelijke buurland van Suriname niet uitzonderlijk. Na de onafhankelijk in 1966 van Engeland is er nog nooit een verkiezing georganiseerd die volgens de regels verliep. Door fraude, politieke repressie en intimidatie wist de regeringspartij PNC te voorkomen dat haar eeuwige tegenstander, de Hindoestaanse PPP, aan de macht kwam.

Etnisch

Behalve een politieke is het vooral een etnische strijd tussen beide partijen. In Guyana stemt de bevolking niet naar ideologische voorkeur, maar naar ras. De Creolen stemmen trouw op de PNC en de Hindoestanen houden het bij de PPP van 'hun' Cheddy Jagan. De angst van de Creolen om de macht te verliezen is niet ongegrond. In Guyana is 53 procent van de bevolking van Hindoestaanse origine, tegen 38 procent Creolen. De uitslag bij werkelijke schone verkiezingen is niet moeilijk te raden.

Het verschil met voorgaande 'verkiezingen zit in de eigen 'perestroika' die president Desmond Hoyte na de dood van zijn voorganger, Linden Forbes Burnham, op gang bracht. Er kwam persvrijheid in het land. Importrestricties werden opgeheven zodat er een vrijer handelsklimaat kwam. En het de speciale knokploegen, die iedere politieke bijeenkomst van de oppositiepartijen met geweld verstoorden, werden opgeruimd. Hoyte beloofde zelfs aan de Verenigde Staten dat er buitenlandse waarnemers naar de verkiezingen in Guyana mochten komen. Helemaal vrijwillig deed hij dat overigens niet. Hoyte, die sinds 1987 met hulp van het IMF het land economisch geoznd probeert te maken, werd door de Verenigde Staten sterk onder druk gezet.

Volgens de Guyanese jurist Miles Fitzpatrick, die als onafhankelijk lid deel uitmaakt van de verkiezingscommissie, is de Guyanese president doodsbenauwd voor het oordeel van de kiezers. "De Hindoestanen, onder wie veel boeren en handelaren, hebben jaren op deze verkiezingen gewacht en gaan ongetwijfeld stemmen. Zij hebben veel minder last van de crisis dan de creolen. Die kregen onder Burnham bijna allemaal een baan bij de overheid of het leger. Financieel was dat natuurlijk niet op te brengen en de meesten staan nu dan ook op straat."

De PNC kan er op rekenen dat een groot deel van haar achterban niet naar de stembus gaat. Fitzpatrick verbaast zich er niet over dat de regeringspartij de verkiezingen probeerde te saboteren. "Het was weer het oude liedje" , zegt hij. "Een paar weken voor de verkiezingen komt men met lijsten op de proppen die totaal onacceptabel zijn. Voorheen vond het verkiezingscircus gewoon doorgang, maar nu, met het controlerende bureau van de Amerikaanse ex-president Jimmy Carter om de hoek, die de lijsten moet controleren, kan dat natuurlijk niet. Vandaar dat ze steeds uitgesteld worden."

Verleden

De krant die het felst van leer trekt tegen het gesjoemel en getreuzel van de regeringspartij is ongetwijfeld de Mirror, de partijkrant van de PPP. "Nu kunnen we schrijven wat we willen" , zegt de journalist Mozes Negamoottoo, die al meer dan twintig jaar bij de Mirror werkt en die zelf kandidaat staat bij de verkiezingen. "Onder Burnham werden we voortdurend bedreigd, geintimideerd en in de gevangenis gezet." De muren van het partijbureau zijn volgeplakt met foto's van Cheddy Jagan. Op een portret van de bejaarde politicus na, dateren de foto's uit de jaren vijftig, toen Jagan nog als aantrekkelijke jonge premier voor de Guyanese onafhankelijkheid vocht. "De Guyanese bevolking leeft in het verleden" , zegt Negamootoo. "Wij denken niet aan de toekomst maar aan de gebeurtenissen die zich hier dertig jaar geleden hebben afgespeeld."

De druk die het Westen nu op Desmond Hoyte uitoefent om democratische verkiezingen te houden staat haaks op haar houding na de koude oorlog. Toen zorgde ze er voor dat de nog jonge Cheddy Jagan de macht uit handen moest geven aan Linden Forbes Burnham. Gebroederlijk hadden de twee linkse nationalisten nog voor afscheiding van Engeland gevochten. Bij een ruzie stapte Burnham echter uit de PPP en richtte zijn eigen partij de PNC op. Vanzelfsprekend ging de Creoolse bevolking met hem mee. De raciale strijd was een feit geworden. Onder het premierschap van Jagan, die de verkiezingen bleef winnen, liepen de spanningen hoog op. In 1964, vlak voordat de Engelsen het land verlieten, barstte de bom. Creolen en Hindoestanen stonden elkaar bloedig naar het leven.

De Britten en de Amerikanen besloten snel in te grijpen. De marxistische ideeen van Jagan waren nog net iets bedreigender dan de socialistische van Burnham. Dus werd besloten het kiesstelsel te veranderen. Hierdoor kon de Creoolse minderheid de touwtjes in handen krijgen. Op een ding had het Westen zich echter verkeken: Burnham richtte de Cooperatieve Socialistische Republiek op en knoopte vriendschapsbanden aan met de SowjetUnie en Cuba. Door de strenge nationalisatiepolitiek van Burnham, maar vooral door grote corruptie en wanbeleid werd Guyana binnen de kortste keren een van de armste landen in Zuid-Amerika.

Berooid

Na Burnhams overlijden in 1985 bleef Guyana berooid achter. Geen enkel land wilde nog geld lenen, want er werd toch nooit terugbetaald. Ook de toenemende problemen in de Oostbloklanden speelden een rol. De Sowjet-Unie en Cuba hadden het veel te druk met zichzelf om zich nog met Guyana bezig te houden. Een drastische wijziging van de politieke koers was beslist geen overbodige luxe. Hoyte besloot de leningen van het IMF te accepteren.

Toen het eerste akkoord door Hoyte ondertekend werd, stuitte dit op felle kritiek van de PPP. Jagan noemde het IMF "een kapitalistisch valluik dat rassenrellen in de hand werkt. Guyana zou er beter aan doen de banden met de socialistische landen te verstevigen." Negamootoo kijkt zuur als hij aan deze uitspraak herinnerd wordt. "De situatie was toen zo explosief" , zegt hij verdedigend, "dat we bang waren dat het uit de hand zou. De sfeer tussen de Creolen en Hindoestanen was ronduit haatdragend. Maar die rellen bleven gelukkig uit. Nu ziet de PPR donders goed in dat we niet zonder de hulp van het IMF kunnen. Als Jagan president wordt, zal hij dan ook gewoon met het IMF programma doorgaan. We kunnen nu eenmaal geen alternatieven te voorschijn toveren om de enorme problemen hier op te lossen."

Volgens Negamootoo is de PPP al lang niet meer marxistisch. "Dat is weer zo'n beschuldiging van de PNC" , zegt hij boos. "Die proberen ons steeds zwart te maken."

Handelaren

Ironisch genoeg lijkt het erop, dat het er niet meer om gaat welke partij het 'meest links' is, maar wie zich de beste maatjes met Amerika mag noemen. Het partijgebouw van de PPP ziet er in ieder geval nog links genoeg uit. Achter de vitrines in de ontvangstkamer zijn kleine trofeeen, speldjes en medailles met de beeltenis van oude Sowjetleiders te bewonderen. Ook de boekhandel naast het partijgebouw ligt volgestouwd met marxistisch-leninistische literatuur. "Jagan zelf" , geeft Negamootoo toe, "heeft nooit openlijk afstand van zijn politieke visie genomen. Maar hij heeft vorig jaar op het partijcongres wel uitdrukkelijk verklaard dat het marxisme voor de PPP geen uitgangspunt meer is en dat Guyana de kapitalistische landen nodig heeft."

Een feit is dat de PPP ineens veel moeite doet om van haar marxistische imago af te komen. De pasrtij knoopte stevige banden aan met de 'Civic', een invloedrijke groep burgers onder wie handelaren, fabrikanten en academici. Ze zullen als de PPP/Civic de verkiezingen van - naar algemeen verwacht - deze zomer ingaan. Welke politieke lijn de alliantie zal volgen is nogal vaag. Vooral de handelaren in de Civic zijn lang niet zo gecharmeerd van de linkse ideologie als bij voorbeeld Cheddy Jagan en zijn vrouw Jane. Maar volgens Negamootoo is het gebrek aan een politieke lijn bij de PPP niet zo belangrijk. "De kiezers stemmen op Cheddy," zegt hij, "dat is een geboren populist."

Het lijkt er meer op dat er geen alternatief is voor zowel Hindoestanen als Creolen. Of het zou de Working People's Alliance (WPA) moeten zijn. Deze partij van 'linkse intellectuelen' probeert de raciale verdeling van de Guyanese maatschappij te doorbreken, maar heeft weinig aanhang. Samenwerking met de PPP ligt voor de hand, maar partijleider Clive Thomas twijfelt: "Het gevaar is groot dat als Jagan president wordt er weer rassenrellen zullen uitbreken. Hij zal namelijk niets voor de Creolen doen."

Dat er van die rassenrellen voorlopig nog geen sprake zal zijn verwoordt misschien de Creoolse kokosnootverkoper nog het best. Iedere zondag verkoopt hij samen met zijn Hindoestaanse vriend voor de ingang van de botanische tuin zijn vruchten. Volgens hem maakt het allemaal niet zoveel uit wie het beleid voert in Guyana. "Ooit stemde ik PNC" , zegt hij. "Maar nu, ik zou echt niet weten op wie ik zou moeten stemmen. De heren politici hebben er altijd voor gezorgd dat Creolen en Hindoestanen elkaar naar het leven stonden. Maar ach, als je arm bent maakt het geen verschil of je nu neger bent of koelie."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden