'Linkse mensen gebruiken zulke woorden niet'

,,Goed zo!', roept Ibrahim. CNN heeft zojuist gemeld dat bij de aanvallen op de Turkse gevangenissen 19 gedetineerden zijn gedood. Hij is niet blij omdat er zoveel doden zijn gevallen, maar omdat CNN het niet over zelfverbranding heeft en daarmee aangeeft dat het leger de mensen heeft gedood.

Eildert Mulder

Van de vrijgegeven bandopname van het 'afgeluisterde telefoongesprek', waarin gevangenen van hun organisaties opdracht zouden hebben gekregen om zichzelf te verbranden, gelooft hij niets. ,,Doorgestoken kaart. Het was militair taalgebruik. Linkse mensen gebruiken zulke woorden niet. Bovendien was telefoneren onmogelijk, dat zeggen de autoriteiten zelf.'

Ibrahim schakelt over naar de officiële Turkse zender TRT. Hij en zijn vriendin Hülye, beiden ex-gevangenen, kijken daar weinig naar. Sinds enige jaren wonen ze in Nederland en ze willen snel de taal leren. Dat lukt niet als ze steeds naar de Turkse tv kijken. Ze willen daarom ook geen schotelantenne, al zouden ze die nu wel graag hebben gehad. Want de berichtgeving van TRT -via de kabel- bevalt hen matig. Liever zouden ze de vrijere commerciële stations volgen, maar dat kan alleen met een schotel. Op de hoogte blijven ze wel, want hun telefoons maken overuren. De bestormingen van de gevangenissen zijn het onderwerp van de dag.

Hülye en Ibrahim wonen in Arnhem, op een bovenwoning die uitkijkt op de Rijn. Hülye is kunstenares, Ibrahim is arbeidsongeschikt, niet als gevolg van de mishandelingen in de gevangenis, maar door een auto-ongeluk. Hij is invalide, maar zit vol levenskracht en toont geen spoortje verzuring. Premier Ecevit verschijnt op het TRT-scherm. ,,We hebben de terroristen laten zien dat de staat sterk is', zegt hij.

,,Dat heb ik eerder gehoord', zegt Ibrahim. Zijn gedachten gaan terug naar een gevangenis in Ankara, begin jaren tachtig, kort na de militaire staatsgreep. Ibrahim en andere politieke gevangenen kregen een maand lang van militairen een straftraining, van de vroege ochtend tot de avond. Als ze iets fout deden kregen ze met de knuppel. Vanuit wachttorens keken soms generaals toe. ,,Ze waren te laf om naar beneden te komen', zegt Ibrahim. ,,En toen hield één van die generaals een toespraak tot de militairen, waarbij hij hetzelfde zei als nu Ecevit: Jullie hebben laten zien dat de staat sterk is.'

In die gevangenis in Ankara knuppelde een soldaat voor de ogen van Ibrahim een leraar dood die een paar dagen later zou vrijkomen. In de gevangenis van de oostelijke stad Van verloor hij een paar jaar eerder een goede vriend, ook door moord.

VERVOLG OP PAGINA 9

De groep geeft bescherming

VERVOLG VAN PAGINA 1

'Straks kunnen ze mensen laten verdwijnen zonder dat iemand het merkt'

Het was de jonge directeur van die strafinstelling, die hem eerst nog had laten mishandelen. Maar hij raakte zo onder de indruk van de manier waarop Ibrahim zijn boomlange folteraars toesprak, dat hij totaal veranderde. De gevangenen in Van kregen ineens een modelbehandeling en hoefden ook geen steekpenningen meer te betalen. De cipiers waren niet blij met die inkomensderving en hebben, in samenwerking met rechtse Grijze Wolven, hun bekeerde chef vermoord in zijn kantoor.

Hülye zat 4, Ibrahim 13 jaar vast. Bij elkaar opgeteld deden ze vele maanden mee aan hongerstakingen. Ibrahim zat in elf gevangenissen. In 1985 kreeg hij de doodstraf. ,,De rechter keek op zijn horloge'', herinnert Ibrahim zich. ,,Het was bijna 12 uur. Ik had nog een verdediging geschreven, maar de rechter zei dat hij die wel zou lezen nadat hij vonnis had gewezen, want nu was er geen tijd meer.'' De edelachtbare heer was nog wel zo fideel om, alvorens zich aan zijn lunch te wijden, aan het vonnis de aanbeveling toe te voegen de doodstraf om te zetten in levenslang.

Ibrahim kan goed uitleggen waarom gevangenen in Turkije bereid zijn te sterven voor gemeenschappelijke cellen, terwijl in Nederland juist stormen van protest opsteken wanneer iemand suggereert dat er, vanwege cellentekort, desnoods maar twee mensen één cel moeten delen. Ibrahim: ,,Turken houden net zoveel van privacy als Nederlanders.

Ook wij hebben liever een eigen cel, maar dan moet je wel zeker weten dat ze je niet vermoorden. Die zekerheid heeft een gevangene in Nederland wel, maar in Turkije niet. In de nieuwe gevangenissen kunnen ze straks mensen folteren of laten verdwijnen zonder dat iemand het merkt.''

Hij vindt de Europese commissie tegen foltering naïef, omdat die vindt dat de nieuwe gevangenissen voldoen aan de Europese normen. ,,Dat zal wel kloppen voor de gebouwen en de cellen'', zegt Ibrahim. ,,Maar wat gaan ze straks in die mooie gebouwen met de gevangenen doen?''

In 1978 belandden Hülye en Ibrahim voor het eerst in de gevangenis, in de stad Antakya, bij de Syrische grens. Beiden hadden meegedaan aan linkse studentenacties. Hülye was 17, Ibrahim 20. De gevangenis van Antakya zou geen genade hebben gevonden in de ogen van de Europese antifoltercommissie, maar ze hadden daar toch niet zo'n slechte tijd. Het was een oud gebouw uit de tijd van de ottomaanse sultans. Familieleden brachten elke dag eten en schone kleren.

Hülya, Ibrahim en hun partijgenoten waren in Antakya de eerste politieke gedetineerden. In de gevangenis was de wil van de directeur wet en gewone spitsboeven, oplichters en moordenaars hadden daar vrede mee. Ze dachten dat slaag gewoon was, evenals het vastketenen aan de muur of steekpenningen voor bewakers. En toen legden ineens wijsneuzen van de universiteit uit dat dat allemaal in strijd was met internationale verdragen, waarvan hun medegevangenen nog nooit hadden gehoord en de verbaasde directeur al evenmin.

Die wijsneuzen hadden ook van die vreemde eisen, zoals kranten, radio, tv en boeken. En een verwarming die het deed.

In Antakya zaten ze in grote ruimtes met vijftig tot zestig mensen, zonder scheiding tussen politieke en gewone gedetineerden. Al snel begonnen ook gewone gevangenen eisen te stellen. De directie verplaatste, om de rust te herstellen, de politieke gevangenen naar gevangenissen elders. Hülye kwam in Ankara terecht. Een ramp, want dat was een busreis van twaalf uur verwijderd van haar familie. In een militaire gevangenis kreeg ook zij 'training', waarbij ze gruwelijk werd toegetakeld.

De autoriteiten wilden het probleem van de politieke gevangenen grondiger aanpakken, door hen te scheiden van de gewone gevangenen. En toen ontstond er die reeks nieuwe gevangenissen, waarbij de ontwerpers als vlooien door het alfabet springen. Er kwamen strafhuizen van het type E, L en F. Bij elke nieuwe letter namen isolatie en willekeur toe, evenals de protestacties.

In type E zaten de politieke gevangenen nog in dezelfde gevangenissen als de gewone gedetineerden, maar wel in aparte paviljoens. Toen het ook daar onmogelijk bleek de politieke bokken te scheiden van de gewone schapen, kwam de gevangenis van het type L. Daarin zaten alleen maar politieke gevangenen en er kwamen cellen voor vier personen.

Want de autoriteiten wilden nu ook de politieke gevangenen van elkaar scheiden. Dus geen grote, gemeenschappelijke ruimtes meer. Maar ook dat mislukte, door hongerstakingen, waarmee gedetineerden afdwongen dat de binnendeuren van het slot gingen, zodat ze elkaar konden ontmoeten. Maar als de regering dat weer terugdraaide, kwamen militairen een vreselijke strafexpeditie uitvoeren. En zo beleefde Hülye, die al weer vrij was, in 1989 de schrik van haar leven. Bij een mensenrechtenorganisatie in Ankara zag ze de uit de gevangenis van Gaziantep gesmokkelde foto van een bont en blauw geslagen rug. Ze herkende Ibrahim.

Ibrahim verwerpt het argument van de autoriteiten dat politieke organisaties de dienst uitmaken in de gevangenissen. Ibrahim: ,,Als ze echt de baas waren, dan zouden ze toch weglopen? De acties hebben, net als in onze tijd, maar één doel: verbetering van de omstandigheden. Om de aandacht van die eisen af te leiden schilderen de autoriteiten de hongerstakers af als gehersenspoelde robotten die zichzelf in brand steken. Maar dat is pure demagogie.''

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden