Linkse lijst heeft haar langste tijd gehad

De droom van één grote progressieve partij lijkt vervlogen. De PvdA wil in veel gemeenten niet meer samen met GroenLinks op een lijst staan.

Was het een seven-year itch? De PvdA van De Bilt heeft zich wel verontschuldigd, maar een bevredigende verklaring was het niet. De samenwerking was immers opperbest. "Ik had er flink de pest in. Het ging goed tussen ons. Het gaat nog steeds prima", zegt voorzitter Marianne van Hattum van de lokale afdeling van GroenLinks. "Het had wat ons betreft gecontinueerd kunnen, of zelf moeten worden, nu GroenLinks op landelijk niveau een behoorlijke klap heeft gehad."

Het was als een donderslag bij heldere hemel. Vorig jaar immers, was er een evaluatie geweest. GroenLinks was positief, de PvdA was positief. Alles leek erop dat ook na 2014 de lijst-PvdA/GroenLinks zou worden voortgezet. Hoe precies, dat was onderwerp van onderhandeling. En toen opeens hield de PvdA ermee op. Van Hattum: "Binnenskamers zeggen wij tegen elkaar: het komt door de uitslag van de landelijke verkiezingen. In 2006 kwamen we juist bij elkaar omdat zij in De Bilt zieltogend waren. De sociaal-democraten waren hier nooit heel groot."

Deze collegeperiode maken ze af als één fractie, met hun eigen wethouder. Vanaf maart 2014 zitten de twee partijen weer als twee fracties in de raad. Hoe zal dat aflopen? Van Hattum heeft er een zwaar hoofd in. "Als samenwerkingspartij waren we een factor van belang. We konden hier een wethouder leveren. Na 2014 zullen we, als het zo doorgaat, geen machtsfactor meer zijn." Ze vermoedt dat dit net zo voor de sociaal-democraten zal gelden.

Van Hattum is niet de enige verdrietige GroenLinkser. Overal in het land zijn er verdrietige afdelingen. Hoeveel het er precies zijn, is niet precies bekend. Maar een rondgang levert een oogst op van zes gebroken politieke huwelijken: in Borne, De Bilt, Geldrop-Mierlo, Heeze-Leende, Noordwijk en Eijsden-Margraten zal er in 2014 geen combinatielijst meer zijn, terwijl die er eerder wel was of wel zou komen. In geen van die plaatsen was GroenLinks degene die de gezamenlijke lijst opblies. Steeds was het de PvdA.

"Spijtig", zegt bijvoorbeeld ook Jos Klomp, secretaris van de afdeling Geldrop-Mierlo/Heeze-Leende. Klomp heeft twee teleurstellingen te verduren gehad. De eerste was in Geldrop-Mierlo, waar GroenLinks en de PvdA de afgelopen twee jaar samen één kieslijst deelden. De tweede was in het naburige Heeze-Leende, waar vorig jaar een intentieovereenkomst werd getekend tussen de afdelingen van PvdA en GroenLinks. Ze zouden ook daar als PvdA/GroenLinks de gemeenteraadsverkiezingen ingaan.

In 2012 ging het nog goed. De samenwerking in Geldrop werd door beide afdelingen positief geëvalueerd. Ze zouden door, was het voornemen. Maar begin dit jaar besloot de PvdA in beide gemeenten dat het profiel van de partij beter tot zijn recht zou komen in een afzonderlijke fractie. "We zien het in meer gemeenten, dat de gezamenlijkheid wordt opgebroken", zegt Klomp. "De PvdA verkeert in een overwinningsstemming. Ze probeert te oogsten. Eigenlijk zou de uitslag van de landelijke verkiezingen niet mee moeten spelen. Het moet gaan om inhoud, niet om de korte termijn."

Het is geen onbekend fenomeen. "Hoe vaak wil je worden afgewezen?" zei de vorige leider van GroenLinks, Jolande Sap, over haar pogingen om nader tot Diederik Samsom te komen. Zij wilde wel, hij niet. Dat was nog vóór de verkiezingen. Sindsdien is het er voor de samenwerkingsgezinden niet beter op geworden. Nu de peilingen niet bepaald meezitten, ziet de PvdA GroenLinks niet meer staan.

Gelijker speelveld
Socioloog Dick Pels, inmiddels gepensioneerd directeur van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks, voorspelde het al. Vlak na de verkiezingen schreef hij een artikel in Socialisme & Democratie. Dat is het blad van de PvdA. Pels meldde zonder omhaal dat de partijen wat hem betreft mogen fuseren. Maar hij schreef ook dat hij niet verwachtte dat de PvdA daar op korte termijn veel voor zou voelen. Zo stond het er: "Ik had gehoopt dat de PvdA lekker klein zou blijven en GroenLinks een beetje groter. Daardoor zou een gelijker speelveld zijn ontstaan voor samenwerking tussen beide partijen op langere termijn. Vergroening van de PvdA en verlinksing van GroenLinks zouden dan misschien zijn uitgemond in een gezamenlijk programma en een gezamenlijke lijsttrekker."

Maar het zat er niet in. Niet in 2012, maar in de nabije toekomst ook niet. Dacht Pels, en hij lijkt nu gelijk te krijgen. "Nu is de asymmetrie tussen beide partijen zo groot dat progressieve samenwerking waarschijnlijk voor langere tijd achter de horizon verdwijnt. Jammer. Want aan een grote, groene, sociale en vrijzinnige partij, is in Nederland nog onverminderd behoefte."

Het was precies de droom van Pels waarmee steeds meer GroenLinks-afdelingen overal in het land gezamenlijke lijsten aangingen. "De een is een beetje groener en de ander een beetje linkser, maar in een klein dorp als Borne is dat verschil niet groot genoeg", zegt afdelingsvoorzitter Roel Martens. "In een grote stad heeft het zin om aparte partijen te zijn. Maar hier, in een gemeente van 20.000 inwoners, is het beter als je samenwerkt. Dan kan de een zich in het ene specialiseren en de ander in iets anders. Zo hadden we het voor ogen." De leden van de Partij van de Arbeid zagen het anders. Zij wilden liever apart. Nu gaat GroenLinks Borne zelfstandig de verkiezingen in, voor het eerst in lange tijd. Martens hoopt op één zetel.

Waarom keerde de PvdA-afdeling Borne op haar schreden terug? Het blijft onduidelijk, want telefonisch, noch per e-mail is contact met de afdeling te krijgen. Andere PvdA-afdelingen zijn wel bereikbaar. Die van De Bilt bijvoorbeeld. Daar legt Geert Slot uit dat het voor mensen die al langer lid waren misschien vanzelf sprak, maar dat het voor nieuwe PvdA-leden helemaal niet altijd zo logisch lijkt om met GroenLinks samen te werken.

"We hebben hier als PvdA in De Bilt de afgelopen tijd nogal een revival meegemaakt", zegt Slot. Op het succes van Samsom dreef het afgelopen jaar een golf nieuwe leden de afdeling in. En met die nieuwe leden kwamen nieuwe gedachten en nieuwe ambities. "Er was nogal wat discussie over die samenwerking. Er zijn allerlei voors en tegens: hoe groot ben je, maar ook: hoe goed kun je jezelf laten zien? Er zijn onder onze nieuwe leden mensen met politieke ambities. Die doen nu de interne PvdA-opleiding, hebben belangstelling voor de gemeenteraad. Je kunt niet met alleen nieuwe mensen campagnevoeren. Dus de nummer 1 en 2 van de huidige lijst willen we binnenhouden."

Nederlaag
Slot: "Toen we in 2010 meededen, konden we niets met de PvdA-posters die het landelijk bureau had laten drukken. Je moet alles zelf ontwikkelen. Dat is heel moeilijk in een combi." Speelde de uitslag van de verkiezingen dan helemaal geen rol? Toch wel. Slot: "Er was landelijk ook iets gebeurd. We worstelden ook met de vraag: hoe gaan we om met de nederlaag die GroenLinks geleden heeft?"

Zo ging het ook in Noordwijk. Daar werkte de PvdA al twaalf jaar samen met GroenLinks, in een combinatie waar ook D66 deel van uitmaakte: 'progressief Noordwijk'. Dat is, zegt afdelingsvoorzitter Peter van Zuylen, 'altijd prima gegaan'. Over de samenwerking is hij zeer te spreken. Maar een groeiend deel van zijn achterban zag niks in samenwerken. En het was niet altijd evident of Progressief Noordwijk ook echt stemmenwinst opleverde. "Mensen zeiden tegen ons: 'Ik wilde PvdA stemmen, maar ik trof jullie niet op de lijst'. Wisten ze niet dat achter Progressief Noordwijk die drie partijen zaten."

Dat was één reden. Een andere vormden de nieuwe leden, want ook in Noordwijk steeg het PvdA-ledental. "Die gemeenschappelijke lijst vonden ze maar niets. Ze voelden zich niet thuis in een partij waarin ook D66 en GroenLinks zitten. Datzelfde speelde ook bij D66."

Dat komt inderdaad door het hernieuwde zelfvertrouwen bij de PvdA, zegt Slot. "Zeker de PvdA Noordwijk is - omdat we er zo dichtbij zijn - een soort afdeling van Den Haag. Als het daar goed gaat, gaat het hier ook goed. Het is waar, GroenLinks was graag verdergegaan. Dat is ook wel begrijpelijk. We werken nu nog tot maart eendrachtig samen in de raad. En misschien dat we na de verkiezingen weer vormen van samenwerking vinden."

'Het is aan de mensen zelf'
De partijvoorzitters van GroenLinks en PvdA treden niet erg sturend op als het gaat om lokale samenwerkingsverbanden. De afdelingen mogen helemaal zelf weten met wie en hoe ze de gemeenteraadsverkiezingen ingaan.

Rik Grashof, partijvoorzitter van GroenLinks: "Een lokale samenwerking is altijd afhankelijk van mensen, of ze goed met elkaar door één deur kunnen. Vanuit het landelijk bureau moedigen we het niet specifiek aan, maar raden het ook niet af. We zitten er losjes in. Wel zeggen we altijd: noem je samenwerking GroenLinks/PvdA of andersom, dan blijf je herkenbaar. Verzin geen nieuwe lokale naam. Maar het is uiteindelijk aan de mensen in het land zelf."

Hans Spekman, voorzitter van de PvdA: "De leden mogen in beginsel zelf weten hoe ze de verkiezingen ingaan. We moedigen coalities en lijstverbindingen met GroenLinks en SP aan, omdat dat de partijen zijn die het dichtst bij ons staan. Samen één lijst vormen, was vaak wel een manier om massa te maken in gebieden waar het ledenaantal sterk terugliep. Nu is ons ledenaantal gestegen. Dan kun je zelf massa maken. Misschien ook dat nieuwe leden anders naar GroenLinks kijken - ik zie ze zoals ik ze altijd zag, maar onder Femke Halsema zijn ze op sociaal-economisch gebied wel gaan schuiven. GroenLinks komt daar nu van terug, maar dat weet misschien nog niet iedereen."

"Bij een gezamenlijke lijst raden wij aan om wel PvdA in de naam te laten staan. Daarmee worden de leden van die lokale afdeling meteen lid van de partij. Dat zal voor GroenLinks ook gelden."

Waddinxveen doet het wel
Op de dag na de landelijke verkiezingen, op 13 september 2012, zetten de voorzitter van PvdA en GroenLinks Waddinxveen hun handtekening onder een intentieverklaring om met één lijst de verkiezingen van 2014 in te gaan. Ook nadat GroenLinks landelijk zo erg verloor, denken ze daar dat samen 'meer progressieve krachten worden gemobiliseerd'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden