Links wil weer één front vormen

Beeld Tom Janssen

Bij drie linkse partijen groeit de behoefte aan meer samenwerking. Het wemelt van de initiatieven waarin SP, GroenLinks en PvdA samen optrekken. De partijleiding reageert welwillend.

PvdA, SP en GroenLinks willen na de volgende Tweede Kamerverkiezingen gezamenlijk optrekken. De linkse partijen willen een blok vormen om daarmee meer punten binnen te halen. Van fusie is geen sprake, eerder van 'programmatische samenwerking'.

Hoe één en ander vorm moet krijgen, is nog onderwerp van besprekingen. De vraag is bijvoorbeeld hoe duurzaam het beleid van de PvdA is, een grote zorg van GroenLinks. Maar zeker is dat er naar mogelijkheden wordt gezocht. Twee weken geleden sprak PvdA-voorzitter Hans Spekman op een bijeenkomst in Amsterdam de bereidheid uit om serieus verder te praten over samenwerking. Ook toenmalig partijvoorzitter Rik Grashoff, sinds deze week Kamerlid, meldde daar bereidheid tot samenwerking.

Linkse lente
Hetzelfde geldt voor de SP. Van die partij was op de bijeenkomst niemand aanwezig, maar achteraf is Arjan Vliegenthart, SP-wethouder in Amsterdam en voormalig directeur van het wetenschappelijk bureau van de Socialistische Partij, het meest concreet over de vorm waarin de samenwerking plaatsvindt. "Het moet mogelijk zijn om een lijst van twintig punten te maken waar we het over eens zijn", zegt hij.

Of het allemaal gaat lukken, valt nog te bezien. Er zijn in de afgelopen jaren al vaker pogingen gedaan om samen op te trekken. Beroemd is een poging die GroenLinks-leider Femke Halsema deed in 2006, na de publicatie van haar boek over een komende 'linkse lente'. Gadegeslagen door camera's riep zij PvdA-leider Wouter Bos en Jan Marijnissen van de SP bijeen. Wat Halsema betrof moest er haast gemaakt worden. Het leidde tot niets. De linkse lente kwam niet, net zo min als de samenwerking met PvdA en SP.

Er volgde een tijd waarin GroenLinks weinig met de SP te maken wilde hebben. Halsema meende vier jaar later dat de SP 'te conservatief' zou zijn voor het vrijzinnige GroenLinks. Op dat moment richtte ze haar blik meer op D66. Maar inmiddels is de roep om samenwerking weer helemaal terug. Dat is bijvoorbeeld te danken aan Andrée van Es, de GroenLinks-politica die vorig jaar afscheid nam van de politiek. "Het zou mij persoonlijk een zegen zijn als de vrienden van de PvdA en mijn vrienden van GroenLinks elkaar weten te vinden in een partijpolitieke toekomst, waarbij de gedegen sociale basis en de opgewekte groene ambities zullen leiden tot een nieuwe groepering", zei zij.

Fractievoorzitter van GroenLinks Bram van Ojik (R) en Kamerlid Jesse Klaver na afloop van de persconferentie waarin Van Ojik aangeeft op te stappen als fractievoorzitter.Beeld anp

In de PvdA gaan gelijksoortige stemmen op. Zo opperde voormalig PvdA-voorzitter Felix Rottenberg eind vorig jaar een gezamenlijk verkiezingsprogramma van PvdA en GroenLinks, zonder partijen op te heffen. Van de SP is al jaren bekend dat zij graag verdergaande samenwerking willen.

Dat alles bij elkaar zette de boel weer in beweging. Dat, plus het gegeven dat links lekt. Linkse kiezers lijken te verdwijnen. Afgaand op de peilingen zou het blok van PvdA, GroenLinks en SP in totaal zes zetels minder krijgen dan in 2012. Ook in de Eerste Kamer zullen de drie minder groot zijn dan ze in 2011 waren.

Met de hoed in de hand
Wel is de toon anders dan in 2006. Toen Femke Halsema in 2006 een blauwtje liep bij Wouter Bos van de PvdA, leek dat logisch. De PvdA was veel groter dan SP en GroenLinks. Nu zijn er soms peilingen waarin GroenLinks en PvdA evenveel zetels halen: een stuk of tien, elf. Dat gegeven verandert de houding van de sociaal-democraten. Nu staan zij met de hoed in de hand.

Vliegenthart: "Er wordt veel gezegd over de crisis op links, maar volgens mij wordt bedoeld: crisis in de PvdA. Die partij heeft een enorme hypotheek genomen op het vertrouwen van de kiezers in 2012. Ze hebben gezegd dat het financieringstekort hoger mocht oplopen dan 3 procent, ze hebben gezegd dat ze de sociale werkvoorziening in stand zouden houden, noem maar op. Die beloften hebben ze niet ingelost. De kiezers zijn teleurgesteld. Die komen niet automatisch terecht bij een andere linkse partij, die gaan bijvoorbeeld ook naar D66." Die laatste partij afficheert zichzelf nadrukkelijk als 'niet linkse partij'.

Zo ziet het GroenLinks ook. Rik Grashoff spreekt over de 'spagaat' van de PvdA. "Je kunt niet aan de ene kant beweren dat je voor nivellering bent, en aan de andere kant onmachtig blijken te zijn om als enige aandeelhouder de uitkering van een ton aan bonussen tegen te houden", zegt hij.

Vandaar dat GroenLinks nu veel zelfbewuster is dan in 2006. Wil de PvdA echt samenwerken, dan moet die partij duurzaamheid belangrijker vinden dan nu. "De toekomst van links is groen", zegt Grashoff. "Dat is niet links met een groen randje, het is een fundamentele verandering." Kamerlid Liesbeth van Tongeren: "Wij willen niet het doekje voor het bloeden zijn voor het electoraal verlies van de PvdA."

Bram van Ojik en PvdA-leider Diederik Samsom in de Tweede Kamer.Beeld anp

'Nooit was de ongelijkheid groter'

Denktanks PvdA en GL zien weer rol voor links
De linkse toekomst heet het blad van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks dit kwartaal. Er staan bijdragen in met oud-linkse titels als 'hervat de linkse vrijheidsstrijd' en 'een linkse agenda voor de verzorgingsstaat'.

Diezelfde bijdragen staan ook in Socialisme & Democratie, het blad van het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid. Het wemelt erin van de bevlogen artikelen, zoals die waarin wordt betoogd dat 'de wereld klaar is voor een koerswijziging die de samenleving aantrekkelijker zal maken' en dat het tijd is dat links afscheid neemt van zijn verlegenheid. "Linkse politiek is meer dan een sociaal of groen amendement op een centrumrechts program", zo valt te lezen.

Het is duidelijk dat 'links' weer in de mode is, na jaren van verwatering van dat begrip. "De agenda van partijen als PvdA en GroenLinks bestond vanaf de jaren negentig tot 2008 zo ongeveer uit het zo ongemerkt mogelijk opschuiven naar de rechts-liberale agenda", analyseert bijvoorbeeld publicist Bart Top het verleden. "Maar er is de noodzaak van links", schrijft zijn collega-publicist Rens van Tilborg. "Nooit was de ongelijkheid groter."

De bedoeling was dat ook de SP zou meedoen met het project, maar dat mislukte.

'Er staat nu echt iets op het spel'
Oud-wethouders geloven er wel in
Wat er precies gebeurt, speelt zich af in het diepste geheim, buiten het zicht van journalisten. Maar de Amsterdamse oud-wethouders Maarten van Poelgeest (GroenLinks) en Pieter Hilhorst (PvdA) hebben zich na hun afscheid van de politiek gestort op een project dat links moet samenbrengen. "Zoals een ander een modelspoorbaan neemt, zo doe ik dit", zegt Van Poelgeest.

"Grote vragen behoeven collectieve oplossingen, zoals het klimaatvraagstuk", aldus de ex-wethouder. "Of het feit dat de samenleving steeds meritocratischer wordt - succes is een keuze. Voor links staat nu echt iets op het spel. Het begint bij het geloof dat je dingen kunt veranderen."

"Ik ben ervan overtuigd dat de meerderheid van Nederland links is", zegt Pieter Hilhorst. Dat komt vooral doordat Hilhorst ook D66 tot het linkse kamp rekent.

Jesse Klaver, de nieuwe GroenLinks-leider, kan waarschijnlijk gerekend worden tot het kamp-Van Poelgeest. Dat de laatste afgelopen dinsdag kwam binnenlopen op de persconferentie van Klaver is veelzeggend, net als het feit dat Klaver in zijn eerste speech als fractievoorzitter dezelfde zin uitsprak als Van Poelgeest eerder. "Het begint bij het geloof dat je dingen kunt veranderen."

'Menselijke maat is de norm'
GL'er van het eerste uur strijdt er al jaren voor
Hij woont mijlenver buiten de Randstad, maar heeft ontegenzeglijk het meeste doorzettingvermogen: het GroenLinks-lid van het eerste uur Bas Elfrink. Al jaren strijdt hij voor samenwerking met andere linkse partijen.

Hij zegde er eens zijn lidmaatschap voor op (maar keerde ook weer terug) en publiceerde in eigen beheer twee lijvige boeken over links.

Op internet beheert Elfrink de website van 'Buro verder dan links', die zegt een eigentijdse invulling te willen geven aan oude 'linkse' idealen en 'linkse krachten' te willen bundelen. "Wat links is, is onduidelijk", vindt hij. Bovendien zijn bestaande politieke partijen te veel elkaars concurrenten.

Net als de nieuwe fractievoorzitter Jesse Klaver strijdt Elfrink tegen de 'economisering' van de samenleving, al is die term van Klaver. Bas Elfrink heeft zijn eigen omschrijving: "De waarde van dingen wordt niet alleen in geld uitgedrukt. De menselijke maat is de norm."

'We zitten meestal op een lijn'
Plaatselijk afdelingen werken al veel samen
Op gemeentelijk niveau zijn er talloze voorbeelden waarin de scheidlijnen tussen PvdA, SP en GroenLinks een stuk minder duidelijk zijn dan in Den Haag. In verschilende gemeentes bestaat tussen de partijen al langer programmatische samenwerking. In onder meer Hoogezand-Sappemeer, Wijk bij Duurstede en Nijmegen maken PvdA, GroenLinks en SP als drietal deel uit van een college van burgemeester en wethouders. Er zijn ook gemeenten waar GroenLinks en PvdA een gezamenlijk verkiezingsprogramma hadden: Wijdemeren, Zuidplas, Emmeloord. "In de praktijk is afgelopen jaren gebleken dat de PvdA en GroenLinks in de raad meestal op één lijn zitten", verklaarden de plaatselijke fractieleiders René van Amersfoort van de PvdA en Marten Venema van GroenLinks uit Emmeloord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden