Links en rechts zijn achterhaald: het is nu globalisme versus nationalisme

Aanhangers vieren de verkiezing van Macron tot Franse president op zondag 7 mei. Beeld AFP

Het draait in de westerse politiek om globalisten versus nationalisten. Net als vlak voor de Eerste Wereldoorlog. Is daarmee de economische links-rechtsverdeling ten einde? Een historisch overzicht.

1789, de Franse revolutie. Rechts van de koning zit de adel, de mensen die vinden dat er niet getornd mag worden aan zijn macht. Links van de monarch zitten de aanhangers van de revolutie. Zij zijn van mening dat verkozen vertegenwoordigers meer zeggenschap moeten krijgen en dat gaat automatisch ten koste van de bevoegdheden van de koning.

De begrippen links en rechts zijn geboren. In 1791, toen de nationale vergadering was vervangen door een wetgevend orgaan, zette die tweedeling in Frankrijk zich voort. De mensen die verandering wilden zaten links, de gematigden in het midden en degenen die pleitten voor het behoud van de constitutie zaten rechts.

"Sinds die tijd zijn de begrippen links en rechts op tal van dingen geplakt", zegt Jennifer Jackson-Preece. Zij is verbonden aan het Europa-instituut van de London School of Economics. "Men probeert verschillende politieke stromingen te vangen onder deze begrippen."

Scheiding van kerk en staat

Zo werd het politieke debat tussen links en rechts - ook weer in Frankrijk - eind negentiende eeuw gedomineerd door de scheiding van kerk en staat. De socialisten en de linkse bourgoisie wilden die banden doorbreken, terwijl de rechtse republikeinen daar niets voor voelden. Uiteindelijk werd die scheiding in 1905 doorgevoerd.

De begrippen links en rechts worden volgens de Britse politicologe ook vaak in verband gebracht met de globalisten en de nationalisten van de twintigste eeuw. Het gaat dan om de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog.

Vlak voor de Eerste Wereldoorlog ging het economisch voor de wind, er was politieke vrijheid en op het wereldtoneel was het redelijk rustig. Europeanen keken met een open blik naar de wereld en profiteerden van vrije handel. Bovendien migreerden Europeanen in grote aantallen naar Noord- en Zuid-Amerika.

Die luxe en welvaart brachten ook een tegenbeweging op gang. De open blik werd verworpen door partijen met een nationalistische achtergrond. Zij keerden zich bijvoorbeeld tegen de almacht van Groot-Brittannië, tot ongeveer 1920 voorloper op het gebied van handel en technologie.

Met de komst van extreem-rechtse en nationalistische partijen trad Europa een tijdperk van dictatorschap, economische neergang en oorlog tegemoet.

De clash tussen de globalisten en nationalisten uit de twintigste eeuw, doet denken aan het huidige politiek tijdsgewricht. Tijdens de laatste Franse verkiezingen draaiden het om de winnaars en de verliezers van globalisering. Ook in Nederland waren het vooral liberale, conservatieve en populistische partijen die winst boekten tijdens de laatste verkiezingen. En de komst van de Amerikaanse president Trump en Brexit duiden erop dat een grote groep kiezers zich geen onderdeel voelt van het kamp van de winnaars.

Het schilderij 'De Vrijheid leidt het volk' van Eugène Delacroix (1830, Het Louvre). Beeld TR BEELD

De nieuwe tweedeling is volgens de Britse politicologe een reactie op de 'stilstand' uit de jaren negentig van de vorige eeuw. De middenpartij had destijds de toekomst. Ideologische verschillen verdwenen en dat had voor een belangrijk deel te maken met de opkomst van de middenklasse. "Het publiek werd hoogopgeleid en daar speelden politici op in", zegt Jackson-Preece. Het verschil tussen Tony Blair (Labour) en John Major (Conservatieven) was destijds verwaarloosbaar. "Wij spraken twintig jaar geleden in Groot-Brittannië over de tweedle-dee en tweedle-dumpartijen." Refererend aan twee personen die alles hetzelfde doen.

Het debat draaide om technocratische onderwerpen. "Het ging bijvoorbeeld over goed bestuur, ideologie raakte uit de mode. Ik herinner me het boek van Daniel Bell, 'The End of Ideolgy'. Dat was destijds heel erg populair. Alle discussie concentreerde zich in het midden. Het idee was: we zijn nu allemaal middenklasse, we delen dezelfde waarden, normen en interesses." Met andere woorden: als het op verkiezingen aankomt vissen we allemaal in dezelfde vijver, dus waarom verschillen benadrukken als die in de maatschappij niet meer aanwezig zijn.

Nieuwe polarisatie

Nu, twintig jaar later, is dat politieke debat compleet veranderd, zegt Jackson-Preece. We zien een nieuwe polarisatie. Drie oorzaken liggen daar volgens haar aan ten grondslag: banen verdwijnen, fabrieken verhuizen naar het buitenland en mensen zijn bang dat migranten het werk overnemen.

"Het midden wordt aangevallen. Partijen keren terug naar de twee uitersten van het politieke spectrum. Er ontstaat een nieuwe tweedeling in de maatschappij: de mensen die geprofiteerd hebben van de globalisering en zij die achterblijven. De middenklasse raakt verdeeld."

Het debat verschuift, merkt ook politicologe Emilie van Haute verbonden aan de Université Libre de Bruxelles. Ideologische thema's, niet per se links of rechts, keren terug. "In allerlei West-Europese landen staat identiteit hoog op de agenda." Van Haute geeft het voorbeeld van het homohuwelijk. In Ierland werd dat twee jaar geleden bijvoorbeeld per referendum gelegaliseerd. Maar ze wijst ook op de behoudende stroming. "Tijdens de Franse verkiezingscampagne benadrukten de conservatieven dat adoptie door homostellen te ver gaat."

Zo lijkt het alsof ideologie terugkeert in het politieke debat ten koste van de economische links-rechtstegenstellingen. Pas op, zegt Van Haute, want in Zuid-Europa gaat die theorie niet op. "De oude klassenmaatschappij die we kenden is weliswaar verdwenen. Maar economische thema's prijken in Zuid-Europa bovenaan de politieke agenda."

Vanzelfsprekend heeft dat te maken met de economische crisis waar landen als Spanje, Griekenland en Italië langer last van hebben dan de Noord-Europese buren. In die landen draaien verkiezingen om het behoud van het pensioen, het wel of niet snijden in het ambtenarenapparaat en het wel of niet korten op uitkeringen.

"De economische crisis heeft de sociale basis in deze landen verwoest. De vakbonden kaarten die problemen aan en de politiek schuift automatisch op richting radicaal links." Dankzij de economische crisis kwam de radicaal-linkse partij Syriza bijvoorbeeld in Griekenland aan de macht.

In West-Europa vindt die verschuiving vooral op rechts plaats. "De traditionele partijen, rechts van het midden, nemen steeds vaker de retoriek over van de populisten", zegt Jackson-Preece. "Denk aan het beschermen van de nationale identiteit." De Conservatieven in Groot-Brittannië hebben bijvoorbeeld met succes het Brexit-thema van de populistische Ukip gekaapt.

Compleet nieuwe dynamiek

Het doet allemaal sterk denken aan de periode vlak voor de Eerste Wereldoorlog. Niet helemaal, zegt de Britse politicologe. "Er is een belangrijk verschil: de opkomst van de sociale en nieuwe media." Dat geeft een compleet nieuwe dynamiek aan het debat. "Ik heb dat nog nooit eerder gezien."

Charismatische individuen zijn dankzij dit soort kanalen in staat om de gevestigde media te omzeilen en een succesvolle campagne te voeren. Jackson-Preece: "Zo kan je heel gemakkelijk een eigen beweging beginnen." Je zag het in Frankrijk met Marine Le Pen en Emmanuel Macron, het was zichtbaar in Groot-Brittannië met de opkomst van Nigel Farage (Ukip) en in Nederland was het Jesse Klaver die sociale media slim inzette en consequent sprak over een beweging.

"Individuen hebben meer impact dan ooit." Het vormt een enorm contrast met twintig jaar geleden. Kiezers kregen hun informatie destijds via kranten of televisie. Dat is verleden tijd, het debat is verscheurd. Jackson-Preece: "Je selecteert tegenwoordig de informatie die past bij je eigen standpunten. De politiek is extreem gepolariseerd."

Ook in de termen van links en rechts? Van Haute: "Die zijn niet meer genoeg om het huidige politieke klimaat te verklaren. Als het gaat om materiële zaken zie je nog steeds een tegenstelling. Maar de nationale en globalistische component, de partijen die pleiten voor het behoud van de eigen identiteit en zij die over de grenzen kijken, zijn niet meer weg te denken uit het politieke debat."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden