column

Links blijft wachten op een aards paradijs

Beeld Trouw

Dat kabinet met de SP komt er toch. Deze uitspraak is van Jan Marijnissen en dateert niet van deze week, maar van 2007. 

Het was een variant op het gevleugelde woord van PvdA-aanvoerder Joop den Uyl na diens verlies van de kabinetsformatie van 1977: 'Dat tweede kabinet-Den Uyl komt er toch'. U proeft zelf wel wat in deze uitspraken sterker doorklinkt: de hoop of de frustratie?

De tragiek van links in Nederland is dat het nimmer een dominante factor is geworden; nooit een meerderheid veroverd, nooit uitzicht daarop gehad zelfs. Die relatieve rol van het socialisme hebben we gemeen met de Verenigde Staten, ook een natie die uit een vrijheidsstrijd is geboren. Moet daarin de oorzaak worden gezocht, een warsheid van een te bemoeizuchtige staat?

Anti-religieus

De Amerikaanse socioloog Peter Steinfels, voormalig columnist van The New York Times, die ik er tien jaar terug naar vroeg, zocht de verklaring in het anti-religieuze karakter van het socialisme. In zijn land waarin religie zowel in zingevende als sociale zin een voorname rol in de samenleving speelde, had het socialisme, met zijn boutade 'godsdienst is opium van het volk', de werkende bevolking domweg niets te bieden.

Ook hier is de religieuze factor altijd sterk aanwezig geweest in het politiek-sociale leven. De samenwerking tussen rooms-katholieken en protestanten zorgde lang voor een buffer in de strijd tussen kapitaal en arbeid en bepaalde mede ons eigenaardige politieke driestromenland. De SDAP werd pas in 1939, bijna een halve eeuw na haar oprichting en ruim twee decennia na invoering van het algemeen kiesrecht, voldoende vertrouwd om mee te regeren.

Controleverlies

De vertrekkend SP-voorman Roemer zei deze week bij zijn afscheid: 'Onze tijd om te regeren komt nog. De kwestie is niet óf, maar wannéér'. Ja, ja. Vooralsnog, meer dan veertig jaar na haar oprichting, ontbreekt daarop het uitzicht. Bij Roemer, een oud-wethouder, was de drang om mee te besturen wel voelbaar, maar het ontbrak hem door tegenvallende electorale resultaten aan een machtsbasis om de partij mee te trekken, en daarmee uit het nog altijd latent sektarische isolement te bevrijden; of moet je zeggen uit de klauwen van godfather Marijnissen, die naar mijn indruk uit beduchtheid voor controleverlies de spanningen van het compromis nooit heeft aangedurfd.

Wat de kleine christelijke partijen ChristenUnie en SGP in deze eeuw wel lukte, een doorbraak van de marge naar de macht, daartoe zijn de voormalige klein-linkse partijen, GroenLinks en SP, niet bij machte gebleken.

Valse hoop

Misschien leverde de Amerikaanse denker Reinhold Niebuhr de sleutel voor de oplossing van dit saillante verschil. Niebuhr, die zowel de Republikein John McCain als de Democraat Barack Obama heeft geïnspireerd, verkondigde midden vorige eeuw een 'christelijk realisme', dat er op neerkomt dat je 'een verantwoordelijke houding inneemt in een wereld waarin niets geheel goed of geheel kwaad is'. 

Hij had zowel aan cynisme als aan simpel idealisme een broertje dood en constateerde dat je in een democratie altijd uitkomt bij een compromis tussen ideaal en werkelijkheid. Op dit punt is (radicaal) links geneigd af te haken en zijn toevlucht te nemen tot valse hoop op een aards paradijs. En als het al meeregeert, kan het, zoals de PvdA heeft ondervonden, nooit op tegen de zelf gecreëerde verwachtingen.

Zwaktes

Hoewel in omvang net zo groot als SP en GroenLinks oefenen de christelijke partijen CDA en ChristenUnie dankzij hun verantwoordelijke houding en realisme nu directe invloed uit op het landsbestuur. De SP veroordeelde zichzelf bij voorbaat tot de zijlijn, GroenLinks liet zich in formatie afbluffen door het CDA, dat afgaande op de coalitie-samenstelling als winnaar van de formatie kan worden beschouwd.

Hoewel de staatscommissie die zich buigt over de houdbaarheid van ons bestel daar helemaal niet over gaat, nam zij dit najaar in een analyse van de problemen een gat in ons partijenbestel waar. Het ontbreekt volgens de commissie aan een partij die sociaal-economisch klassiek links is en sociaal-cultureel behoudend, zeg een partij voor een volledige verzorgings- en veiligheidsstaat achter de dijken. De representatie laat dus, als je ook zulke luchtkastelen aan het keuzepalet toevoegt, te wensen over en dat moet als een van de zwaktes van het bestel worden gezien.

De waarneming van de staatscommissie is moeilijk te rijmen met de uitslag van de Kamerverkiezingen in maart, waarin partijen die enigszins passen in dit profiel, PVV en SP, nauwelijks of niet profiteerden van het monsterverlies van de coalitie. De SP verloor zelfs een zetel, de PVV won er vijf, het Forum voor Democratie twee. Als je deze partijen meer of minder als anti-bestel kunt typeren, kan het bestel dus wel een stootje hebben.

Lees hier meer columns van Hans Goslinga

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden