Liever naar Londen dan Madrid

Twee Catalaanse onafhankelijkheidspartijen moeten samen optrekken om de afscheiding van Spanje dichterbij te brengen. Veel Catalanen snakken ernaar. Maar de praktijk is weerbarstig.

Aan het stadhuis van het Catalaanse dorp Arenys de Munt hangt een aardige vlaggenverzameling. Op de eerste verdieping is een grote 'estelada blava' bevestigd, de officieuze onafhankelijkheidsvlag van Catalonië. Een etage hoger vechten de officiële Catalaanse, Spaanse en Europese vlag om een plekje.

"Ik heb maar een briefje opgehangen om uit te leggen dat ik dit onder dwang doe", vertelt burgemeester Joan Rabasseda op verontschuldigende toon. Rabasseda doelt niet op de hoeveelheid vlaggen maar op de wapperende vlag van Spanje. Want na decennia van afwezigheid van de 'roodgele' dwong een gerechtelijk bevel de burgemeester om de Spaanse vlag weer te hijsen. "Die vlag representeert onze mensen niet. Maar als ik dit niet had gedaan zou ik uit mijn functie zijn gezet of erger."

Rabasseda, een fanatiek voorstander van een onafhankelijke Catalaanse staat, kreeg het dwangbevel pakweg een maand na de regionale verkiezingen van 27 september in de bus. De onafhankelijkheidspartijen Junts pel Sí (Samen voor Ja) en CUP (Kandidatuur Volkseenheid) behaalden bij de stembusgang een parlementaire meerderheid, wat het debat rond de afscheiding van Spanje verder op scherp zette. De partijen beloofden namelijk om gezamenlijk de afscheiding van Spanje in gang te zetten, tot afgrijzen van Madrid, dat fel gekant is tegen deze plannen.

Voor Rabasseda is de Catalaanse onafhankelijkheid onafwendbaar. Arenys de Munt (9000 inwoners) gaf in 2009 al de eerste aanzet toen bewoners een volksraadpleging over afscheiding organiseerden. Rabasseda - toen nog geen burgemeester - weet nog dat bussen met 'falangisten' (Spaanse fascistische beweging, AT.) naar het dorp optrokken om te demonstreren tegen de separatisten. Maar dit mocht niet baten: maar liefst 94 procent van de inwoners stemde voor afscheiding van Spanje. De opkomst was 41 procent.

"Ook daar hebben we juridische problemen mee gekregen", verzucht Rabasseda. "Maar ons referendum heeft wel als een 'vonk' gewerkt." Het officieuze referendum kreeg namelijk navolging in ruim 500 andere Catalaanse gemeenten. En eind vorig jaar werd in heel Catalonië een gelijksoortige ongeldig verklaarde volksraadpleging gehouden, waarbij de deelnemers en masse voor afscheiding stemden.

undefined

Jaarlijkse protestdag

Het separatisme in Catalonië is de afgelopen jaren behoorlijk opgelaaid, constateert Roger Buch, een politicoloog te Barcelona die onderzoek doet naar het fenomeen. Buch zag in korte tijd De Dag van Catalonië op 11 november uitgroeien tot een regelrechte protestdag voor afscheiding van Spanje, terwijl gematigde onafhankelijkheidspartijen 'radicaliseerden'.

Als belangrijkste oorzaak ziet Buch de 'centralistische' en 'starre' houding van Madrid ten opzicht van Catalonië. Maar ook de economische malaise van de afgelopen jaren zou het separatisme vleugels hebben gegeven. "Het verbod op het referendum van vorig jaar heeft veel kwaad bloed gezet. Dat Catalanen niet zelf mogen beslissen over de onafhankelijkheid vond men onbegrijpelijk."

De separatisten menen dat Catalonië wezenlijk verschilt van andere Spaanse regio's. Zij voelen zich vaak eerder verbonden met kleine welvarende landen als Nederland en Denemarken dan met Spanje. Ze zijn trots op de handelsgeest die de regio voorspoed heeft gebracht. Ze vinden dat Catalonië de culturele achtergrond heeft van een eigen land en geen afgeleide is van de Spaanse cultuur. Academici, waaronder Buch, doen al jaren onderzoek naar de fundamenten van deze claim.

Van een etnisch argument of een historisch recht is volgens Buch niet zo zeer sprake, ook omdat veel Catalanen oorspronkelijk uit andere delen van Spanje komen. De fundering is eerder cultureel. Zo is het Catalaans een volwaardige taal met een rijke geschiedenis die niet vergelijkbaar is met een streekdialect zoals in andere delen van Spanje, meent Buch. Hij weet dat er honderd jaar geleden al kranten in het Catalaans waren en er theaterstukken in die taal werden opgevoerd. Toen dictator Francisco Franco (1892-1975), die de Catalaanse taal decennia lang had onderdrukt, stierf, was de taal ook zo weer in gebruik. "Dat kon alleen omdat de taal een constante heeft." Ook de keuken en kunstenaars als Salvador Dalí en Joan Miró worden dikwijls geduid als typisch Catalaans.

Toch zijn de motieven vaak ook pragmatisch van aard. Veel Catalanen vinden dat de regio, deels aangestuurd door Madrid, nu eenvoudigweg niet goed genoeg werkt. De instituties zijn niet efficiënt genoeg en tal van publieke werken ontberen elke logica, luidt de klacht. Vraag een Catalaan ernaar en hij komt aanzetten met het voorbeeld van de hoge snelheidstrein Ave (Vogel).

Buch tekent het op een servetje. In het midden staat een punt. "Dit is Madrid", zegt hij. Als een waaier tekent hij de treinverbindingen vanuit de hoofdstad met de rest van het land. Barcelona is echter eerder een eindpunt dan een gelijksoortige verbindingsas met de rest van het land. "Dit is Spaanse centralisme!", zegt Buch triomfantelijk.

Over hoe de 'Catalaanse staat' dan ideologisch moet worden vormgegeven, lopen de meningen uiteen. De onafhankelijkheidspartij CUP wil namelijk een socialistische staat, met veel inspraak van burgers, waar privatiseringen worden teruggedrongen. Terwijl Junts pel Sí - de grootste partij - eerder liberaal is en steun krijgt uit het bedrijfsleven. Buch gelooft echter dat de onafhankelijkheidswens in Catalonië uiteindelijk de verschillende standpunten zal overstijgen.

Ook wijnhandelaar Josep Maria Albet i Noya is optimistisch. Op het dak van zijn bodega wappert de onafhankelijkheidsvlag. Hij stemde zelf op Junts pel Sí omdat hij gelooft dat deze partij de economie sterk kan houden in de toekomstige Catalaanse staat. Ondanks waarschuwingen dat het bedrijfsleven massaal zal vertrekken bij een afscheiding van Spanje, gelooft hij niet dat Catalonië in een isolement terecht komt. "Wij zullen geen dag uit de EU zijn en onze band met Spanje zal zo nog sterker zijn qua handel dan nu", zegt hij.

undefined

Geen Spaanse wijn

Zijn bodega is grotendeels afhankelijk van de export. Op handelsevenementen in het buitenland is Albet i Noya nu steevast veroordeeld tot de Spaanse delegatie. "Dan sta ik in een standje waar de Spaanse vlag op wappert. Dan voel ik mij hélémaal niet op mijn gemak", zegt hij. "Onze cultuur is gewoon anders. Neem het stierenvechten (inmiddels verboden in Catalonië, AT), daar hebben wij niks mee. Dat heeft Spanje hier geïmporteerd." Het imago van zijn Catalaanse wijn heeft bovendien te lijden onder het imago van Spanje, dat volgens hem staat voor goedkope wijn van een matige kwaliteit. "Het imago van Catalonië ligt nu eenmaal veel beter in de markt dan dat van Spanje."

Maar vooral vindt hij dat Catalonië, dat rijk is aan industrie en een grote bijdrage levert aan het Spaanse BNP (18,7 procent), meer van die inbreng terug moet zien. "Wij zouden als handelsvolk onze rijkdom veel beter en efficiënter besteden. Spanje vertraagt onze vooruitgang nu alleen maar."

Albet i Noyet, die zelf drie keer getrouwd was, ziet een analogie tussen het huidige onafhankelijkheidsproces en een echtscheiding. "Als je vrouw bij je weg wil, ben je eerst verschrikkelijk boos. Maar als zij echt weg wil, gaat ze weg. Als de tijd verstrijkt word je misschien weer vrienden en ga je een keer met elkaar eten. Punt is dat je nooit iemand kan dwingen bij je te blijven."

undefined

Vlag in de was

Sommige Catalanen leven volgens politicoloog Buch in een soort parallel universum, losgezongen van wat er in de rest van Spanje gebeurt. Zij kijken televisie die wordt gemaakt vanuit een Catalaans perspectief en lezen dito kranten en boeken. "Ik vroeg eens aan mijn studenten wie wel eens in Madrid was geweest. Iedereen had Parijs en Londen gezien, maar Madrid kende maar een enkeling", zegt Buch. Ook de online encyclopedie Wikipedia is rijk gevuld met Catalaanse pagina's en Facebook heeft volgens Buch wel 8 miljoen pagina's in het Catalaans op een bevolking van 7,5 miljoen. "De Catalanen zitten ook enorm achter dit soort zaken aan om maar te laten zien dat zij Spanje best kunnen missen. Alles is er immers ook in het Catalaans."

In zijn banketbakkerij in Arenys de Munt is Josep Maria Granollers druk bezig met de verkoop voor de feestdagen. "De zoetigheid die wij hier in de winkel maken vind je niet in Spanje hoor", vertelt hij. Zowel zijn zaak als het onafhankelijkheidsgevoel gaat in zijn familie generaties terug. Zijn opa, die aan de basis van de banketbakkerij stond, was al een hartstochtelijke separatist. Bij Granollers zelf kostte het wat meer tijd. "Ik was separatist in het hart, maar niet in het hoofd. Later ging ik er over nadenken en ben ik echt bekeerd." Zijn dochter Agnes, die in de winkel meehelpt, schudt instemmend haar hoofd.

'Belachelijk' vindt Granollers het dat de Spaanse vlag weer uithangt bij het stadhuis. Hij weet nog dat kort na de Francojaren de Guardia Civil zich beklaagde over het ontbreken van de Spaanse vlag. "Toen hebben wij ze wijsgemaakt dat hij net in de was zat", vertelt hij schaterlachend.

Het is tekenend voor de gemeente. Tijdens de dictatuur werd het onafhankelijkheidssentiment onderdrukt, maar toen deze donkere dagen voorbij waren, wisten de dorpsbewoners niet hoe snel zij een monument dat Spanje en God verheerlijkte konden vernielen. "Net als bij ons referendum kwamen ook toen de falangisten verhaal halen", zegt de burgemeester.

Nu controleert de politie volgens Rabasseda of hij de Spaanse vlag wel uit heeft hangen. Toch is hij niet van plan de vlaggenstrijd te staken. "Ik weet het. Het is maar een symbool. Maar de wet mag niet ingaan tegen wat de mensen hier willen."

Een week nadat hij de vlag voor het eerst weer onder dwang had gehesen, werd het stuk stof tijdens een dorpsfeest gestolen. "Wij, de politici, stonden allemaal op het balkon, blijkbaar is er iemand naar boven geklommen die hem heeft meegenomen." Weet hij wie het was? "Nee, blijkbaar iemand die de vlag niet wil", zegt de burgemeester samenzweerderig. Rabasseda werd verplicht hem opnieuw op te hangen. "We moesten een nieuwe kopen. Dat was toch weer zestig euro. En straks wordt hij weer gestolen..."

undefined

Onafhankelijkheid: voor en tegen in balans

Een onafhankelijkheidsreferendum in Arenys de Munt in 2009 leidde vorig jaar uiteindelijk tot een regionale volksraadpleging die door het Constitutioneel Hof in Madrid illegaal werd verklaard. Op 9 november 2014 stemde ruim een derde van de 5,5 miljoen stemgerechtigde Catalanen over afscheiding van Spanje; 80 procent stemde voor. De Catalaanse president Artur Mas framede dit jaar de 'gewone' regionale verkiezingen wederom tot een stem voor of tegen onafhankelijkheid. Hoewel de onafhankelijkheidspartijen bij een recordopkomst van 77 procent de verkiezingen wonnen, stemde een kleine meerderheid van de kiezers tegen de onafhankelijkheidspartijen. Vanwege het kiesstelsel is dit niet terug te zien in het aantal parlementszetels. Het Constitutioneel Hof verbood onlangs de start van het onafhankelijkheidsproces. De separatisten erkennen het hof echter niet.

undefined

Artur Mas

Artur Mas (59) is sinds eind 2010 regiopresident van Catalonië. Hij is hét gezicht geworden van de onafhankelijkheidsbeweging. De econoom was niet altijd een overtuigd separatist maar bekeerde zich na wat hij zag als constante tegenwerking van Madrid richting de regio. Mas leidt de christelijk liberale partij Convèrgencia i Unió en is de drijvende kracht achter Junts pel Sí - een combinatie van onafhankelijkheidspartijen die de jongste regionale verkiezingen won.

Mas' kandidatuur om wederom president te worden van Catalonië was een heet hangijzer de afgelopen maanden. Hij is omstreden vanwege corruptieaantijgingen aan zijn adres.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden