Liever martelaar dan blijven leven

Voor het eerst in bijna veertig jaar wordt vanmiddag in Terre Haute (Indiana) een Amerikaan ter dood gebracht op last van de federale overheid. Het wordt een executie onder het oog van de hele wereld want het gaat om de dader van de bomaanslag in april 1995 in Oklahoma City: Timothy McVeigh.

Bert van Panhuis

Bijna vier jaar heeft Timothy McVeigh (33) zijn dood door inspuiting met een gifmengsel kunnen voorbereiden en niets lijkt hij over het hoofd te hebben gezien. Zijn advocaat Rob Nigh Jr. heeft opdracht, tot McVeighs hart stilstaat, niets te vertellen over zijn laatste uren. Dus niets over de samenstelling van zijn laatste maaltijd. Of de plek waar na zijn crematie McVeighs as moet worden verstrooid.

Niet geheim is gebleven wie de door McVeigh uitgekozen getuigen bij de executie zouden zijn, want schrijver Gore Vidal - een van hen - heeft al in alle openheid afgehaakt. Liz McDermott, zijn oude buurvrouw uit Buffalo, is er in elk geval ook niet bij. Zes jaar heeft ze McVeigh door dik en dun verdedigd, ervan overtuigd dat hij de zondebok was in een grootscheepse samenzwering. En daarom zou ze ook bij zijn dood zijn, op verzoek van Timmy. Maar na het lezen van het boek 'American Terrorist', waarin McVeigh pocht de aanslag op het Alfred P. Murrah-overheidsgebouw in Oklahoma City - zes jaar geleden - helemaal alleen te hebben voorbereid en uitgevoerd kan ze het niet meer opbrengen.

De familie - vader Bill, moeder Mickey en zuster Jennifer - mag er van McVeigh niet bij zijn. Vader en zuster hebben op 10 april een laatste bezoek gebracht aan de staatsgevangenis in Terre Haute in de staat Indiana. Zou Tim als gebaar naar de slachtoffers en de nabestaanden willen zeggen dat het hem speet? was een van de vragen van de vader. Ik weet dat ik er veel mensen blij mee zou maken, luidde het antwoord, maar ik ga er niet om liegen. Bij het afscheid werd er niet omhelsd. In brieven aan de krant The Buffalo News heeft McVeigh gisteren ten langen leste een 'rechtvaardiging' gegeven: het is jammer dat er 168 doden zijn gevallen, maar dat is de schuld van de regering.

McVeigh wil ook geen priester of raadsman bij zijn laatste ogenblikken. Lou Michel, de journalist van de Buffalo News, die McVeigh uitgebreid heeft geinterviewd voor 'American Terrorist', vlak voor de 16de mei, de dag dat de executie aanvankelijk was gedacht: ,,Tim ziet de dood als de volgende fase in het levensavontuur. Hij gelooft niet in een hiernamaals, maar als het er blijkt te zijn dan zegt hij zich te zullen aanpassen en verder te gaan. Maar hij denkt dat het tijd is voor hem om er uit te stappen. Hij staat volledig onverschillig tegenover het leven.''

De stommiteiten van de FBI, de federale politie, brachten hem weer op andere gedachten. Iedere termijn om tegen zijn vonnis in beroep te gaan had McVeigh laten verstrijken. Het bericht dat de FBI meer dan 4500 stuks papier aan bewijsmateriaal in de computerbestanden had laten rondslingeren voedde opnieuw zijn afkeer van alles wat met de overheid te maken heeft. En dus mochten zijn advocaten alsnog proberen met uitstel van executie die overheid in zijn hemd te zetten. Toen de rechters daar tot twee keer toe niet in wensten mee te gaan gaf McVeigh het vrijdag op. Hij accepteerde zijn naderende dood.

Minutieus ligt het schema vast rond het voltrekken van het vonnis, om precies zeven uur in de ochtend plaatselijke tijd (twee uur s-middags in Nederland). Gisterochtend vroeg is hij van zijn gewone cel naar de dodencel gebracht, op enkele meters van de plek waar hij de injectie met gif krijgt toegediend. Een etmaal voor zijn executie is zijn recht vervallen om te telefoneren, maar hij mocht nog wel bezoek ontvangen van advocaten.

Drie uur van tevoren begint de voorbereiding van de terechtstelling: in het laatste half uur wordt McVeigh vastgebonden op de brancard, de twintig getuigen - onder wie drie overlevenden van de aanslag en zeven nabestaanden - worden binnengelaten en de gordijnen tussen hun ruimte en die van de executie gaan open. Als het infuus is aangebracht verliest McVeigh eerst het bewustzijn, vervolgens verslappen zijn spieren en klappen zijn longen dicht en tenslotte doet potassiumchloride zijn hart stilstaan.

Terre Haute, een stadje van zestigduizend inwoners in het westen van Indiana, heeft zich sinds half januari kunnen voorbereiden op de executie van McVeigh. Nadat in 1988 de doodstraf weer was ingevoerd voor misdrijven tegen rijksambtenaren (lees: federale politieagenten) werd in de staatsgevangenis in Terre Haute een speciale vleugel ingericht voor terdoodveroordeelden. McVeigh was de veertiende federale gevonniste. Half juli 1999 was het aantal van twintig kandidaten voor executie bereikt en kon de unit in Terre Haute in gebruik worden genomen. McVeigh heeft de 'eer' van de eerste terechtstelling.

'American Terrorist' beschrijft hoe twintig misdadigers in het kader van Operatie Golden Eagle uit heel de Verenigde Staten naar westelijk Indiana worden overgebracht. Ieder van de gedetineerden zit in de bus alleen op een bankje voor twee. Ernaast staat een speciaal getrainde bewaker in volledige militaire uitrusting. Op de voorste twee bankjes zitten twee onruststokers, die een celgenoot en een bewaarder om zeep hebben gebracht tijdens de gevangenschap. Slechts een van de twintig heeft een blanco strafblad gehad voor hij de misdaad pleegde die hem in de bus heeft gebracht. Maar om hem gaat het. ,,McVeigh'', roept een van de gevangenen, ,,al deze maatregelen, ze zijn alleen maar vanwege jou.''

Zoals in duizenden van dit soort stadjes in Amerika dobberde ook het leven in Terre Haute voort. De laatste keer dat het in de schijnwerpers stond was toen de Sycamores van Indiana State University in de basketbalkampioenschappen van 1979 tegen het Michigan State van Magic Johnson speelden. Ze verloren. En nu zijn zo'n 1500 journalisten uit de hele wereld er neergestreken. Plus duizenden demonstranten, voor en tegen de doodstraf.

De verloven van alle 124 politieagenten van de stad zijn al enkele dagen ingetrokken. De scholen zijn vandaag gesloten, net als de gebouwen van justitie. Uit voorzorg. Burgemeester Judith Anderson: ,,Iemand stelde voor de hele stad die dag maar te sluiten, tot en met de winkels toe. Dat ging ons te ver. Maar het zou naief zijn om te denken dat er niks kan gebeuren. Timothy McVeigh is niet de enige gek in deze samenleving.

Ze beschouwt de wereldwijde aandacht voor Terre Haute als 'een paar zeer ongewone en in zekere zin onplezierige dagen in mei'. Anderson: ,,We vragen de wereld te begrijpen dat hier slechts de wet van het land wordt uitgevoerd.'' Terre Haute is toevallig waar het gebeurt. Dat lot draagt ook Roy Rogers, de eigenaar van een cadeauwinkel in de buurt van de gevangenis, gelaten. ,,Dit moet worden gedaan. De keus is op ons gevallen en we doen onze best aan onze plicht te voldoen. Met een paar dagen is de commotie wel voorbij en gaat Terre Haute weer gewoon zijn gangetje, meent de burgemeester. Voor de meeste bewoners kan dat niet snel genoeg gaan. ,,Ik word er bloednerveus van'', zegt serveerster Lisa McClellen. ,,Wat als een van McVeighs vrienden op komt dagen en de boel opblaast?''

Zelfs tegenstanders hebben diep in hun hart een beetje het gevoel dat als iemand de doodstraf verdient het Timothy McVeigh is. Vooral na zijn opmerking 'Waar gehakt wordt vallen spaanders' over de dood van de negentien kleine kinderen. Interessant - ofschoon hypothetisch - is de vraag waarmee McVeigh strenger zou zijn gestraft, met de doodstraf of met levenslang zonder mogelijkheid van strafvermindering. Uit alles is duidelijk geworden dat McVeigh zichzelf als een soldaat ziet die voor een goede zaak heeft gestreden en nu een martelaar wordt voor diezelfde zaak. Na hem zullen andere de strijd tegen de verfoeide, tyrannieke overheid voortzetten.

Niets zou erger voor hem zijn dan ontzegging van die rol, zodat hij over vijftig jaar als een oude man in een cel zijn laatste dagen in vergetelheid zou slijten en de naam McVeigh alleen maar vage herinneringen oproept. Maar dat experiment kan, wil en durft de Amerikaanse samenleving niet aan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden