Liever geen harde grappen op oudejaarsavond

Als Wim Kan op radio of televisie was, was het stil op straat. En in huis. Iedereen luisterde. Dat lag aan Wim Kan, omdat je anders door zijn snelheid van spreken grappen zou missen. Het lag aan de geluidskwaliteit, die niet altijd optimaal was. Het lag aan het gebrek aan concurrentie: Kan was uniek en verder was er niet veel op radio en tv. Kan werd opgevolgd door Youp van 't Hek, Freek de Jonge en Seth Gaaikema. Die zijn veel omstredener en zullen nooit iedereen aan de buis kluisteren. Cabaret en conferences op radio en tv: Vandaag: Om 12.04 uur op Radio 2: Lebbis en Jansen met hun oudejaarsconference. In de nacht van zondag op maandag: Om 00.04 uur op Radio 1: Volgspot. Door de oude jaren heen, collage van oudejaarsconferences. 31 december: Om 16.02 uur op Radio 5: In 'Sporen in het verleden' staat Wim Kan centraal. Wim Ibo en politiek commentator Willem Breedveld van Trouw analyseren zijn conferences. Om 22.40 uur op Nederland 3: Freek de Jonge met 'Het luik'. Tip voor de Freekhaters: Op Radio 5, vanaf 22.02 uur, 'Dorrestijn viert Oud en Nieuw'. Voor cabarethaters: Op RTL 4 verzorgt André van Duin vanaf 20.30 uur zijn jaaroverzicht.

Wim Kan was in zijn tv-conferences milder dan in zijn radiowerk. Van der Veer: “Kan was eigenlijk alleen fel en zeer kritisch op Van Agt in 1976. En in 1970 op de keizer van Japan. Toen was hij de politieke cabaretier met een standpunt. Verder was Kan ongevaarlijk. Ministers wilden genoemd worden met oudjaar. In de jaren '50 en '60 deed Kan wèl uitspraken die gewaagd waren. Onder andere over minister Beel. Maar mij persoonlijk zegt dat niets meer. Bram Vermeulen kan daar prachtige verhalen over vertellen. Bram is socialistisch opgevoed en zijn vader zat in de jaren '50 bij de radio en sloeg zich op zijn knieën bij de opmerkingen van Kan over Beel. 'Eindelijk gerechtigheid!' ”

De meest onvergetelijke bijnaam die Kan een politicus heeft gegeven is waarschijnlijk wel 'De teckel', voor KVP'er Norbert Schmelzer. Maar echte slachtoffers maakte hij toch niet, vindt Van der Veer: “Veel van de grappen van Wim Kan zijn toepasbaar op andere namen. 'Een slak die afremt in de bocht.' Dat weten we nog, maar wie weet nog dat die over Andriessen ging? 'Die Van Kemenáde - bewust verkeerd uitgesproken - die is van onderwijs. Schijnt-ie ook zelf genoten te hebben' is een grap die hij in '82 nog eens overdeed bij een heel andere minister!”

“Verder had hij vaak onschuldige naamgrapjes. 'Kruisinga: als ik er maar tot mijn kruis in ga.' En hij had het veel over uiterlijkheden: het lange haar van Van Mierlo, het spraakgebruik van Den Uyl en Van Agt. Verder veel briljante woordspelingen: 'De Nederlandse Leeuw is ziek. . . ontstoken fractieleiders'.”

Wim Kan hield in 1982 zijn laatste conference, en werd op diezelfde avond overvleugeld door Freek de Jonge met 'De Openbaring'. Het lijkt nu zo sneu: zo'n briljante man die door een brutale schreeuwer wordt weggeblazen. Volgens Van der Veer valt het wel mee: “Die laatste oudejaarsconference van Wim Kan was niet zo verschrikkelijk slecht, al stond het wel in de schaduw van wat hij vroeger deed. Maar het was zeker niet onvermakelijk, het begin met de ambtenaar Putmans was zonder meer briljant. Ik vermoed dat als Freek er niet was geweest het een stuk milder bekritiseerd was. Maar Freek was er wèl. Ik weet nog hoe mijn ouders zaten te knarsetanden. Ze zagen best dat Freek beter was, maar vooral mijn vader weigerde koppig om dat toe te geven. En dat is begrijpelijk: niemand ziet zijn idool graag van zijn troon gestoten worden door een in zijn ogen hysterische dwaas. Freek deed geen enkele concessie aan het tempo waaraan oudejaarskijkers, het publiek van Kan en Gaaikema, gewend waren. Als een mitrailleur ging hij er doorheen. Pas in het slotverhaal, 'Het Kistje', een van zijn allermooiste verhalen, nam hij wat gas terug.”

“Kan was geliefd bij vriend en vijand. Youp, Freek en Seth worden bemind, maar ook gehaat. Dat is een essentieel verschil. Kan was een vader des vaderlands, een wijze, intelligente en zeer komische man die van het publiek afscheid nam met de woorden: 'Ga maar lekker feesten en daarna lekker slapen; het komt wel goed'. Dan haalde hij zijn vrouw op het toneel, zong nog een gevoelig liedje met haar en de tranen van de toeschouwers werden tranen van ontroering en warm en tevreden en met een diepe zucht vond iedereen dat het jammer was dat het afgelopen was. Dat komt nooit meer terug. Die eensgezindheid. Freek zorgde in 1982 in vele families voor een schisma. En dat is nooit meer weggegaan.”

Overigens is het een misvatting dat er tijdens de oudejaarsavondconference wordt 'afgerekend', zegt Van der Veer: “De oudejaarsavond is niet de avond voor de echte harde grappen. De grappen en liedjes die er niet om liegen worden gemaakt door Joop Visser of Hans Dorrestijn. Geen mensen voor een massapubliek. De hardste oudejaarsconference van Freek was 'De Estafette' in 1992, met daarin toespelingen op de Bijlmerramp. Dat programma werd niet goed bekeken en niet hoog gewaardeerd. De cd en video van die show werden slecht verkocht.”

De oudejaarsredenaar die wel mensen en trends kan maken en breken is Youp van 't Hek. Hij beledigt complete volksgroepen (ringbaardjes, provincialen) zonder dat zijn publiek het hem waarneembaar kwalijk neemt. Van der Veer: “Van 't Hek kan, als hij namen noemt, af en toe behoorlijk link zijn. Hij veegde in '89 genadeloos de vloer aan met Voorhoeve: 'Gênáánt, dat filmpje met zijn kinderen.' Zijn vergelijking met Kok was zeer treffend: 'Als hij een witte jas aantrekt, is het mijn SRV-man.' En Ria Lubbers werd stevig onderuitgehaald. Die presenteerde zich altijd als het 'lekkere gekke mens', maar dat was daarna volgens mij wel afgelopen. Van 't Hek zei onder meer: 'Ik wist nooit waarom Lubbers zo hard werkte, tot ik haar zag. Laatst riep ze: Ik voel me helemaal niet de vrouw van de premier, ik zou het liefst gewoon een kroegje beginnen. Als zij een kroegje begint, is binnen een uur de hele bar aan de Buckler.' ”

“Verder heeft Youp het voornamelijk over ons en over zichzelf. Hij reageert op trends. En wij voelen ons niet bedreigd. Ook als Wim Kan over Juliana zei: 'Je zou haar een ander volk gunnen', vonden wij dat prachtig. De laatste oudejaarsuitzending van Youp gaf nogal opschudding wegens 'belediging van Hema-worstverkoopstertjes uit Ommen' en een gefantaseerde seksscène tussen Willem-Alexander en Beatrix op de Dam. Als je het doortrekt naar het Ezelproces van Gerard Reve hebben we de grote drie taboes weer bij elkaar: seks, koningshuis en religie.”

Volgens Van der Veer is het cabaret niet helemaal gedepolitiseerd. “Het politieke cabaret is er nog wel degelijk, maar het heeft zich verplaatst van het theater naar andere media. Wekelijks wordt tegenwoordig op de televisie 'de week' doorgenomen. In het theater is dat dus minder nodig. Bovendien stikken we van de columnisten in dag- en weekbladen die allemaal stukjes schrijven die vroeger op een podium uitgesproken zouden worden. Erik van Muiswinkel bijvoorbeeld houdt zich in het theater met iets heel anders bezig dan op radio en tv. Dat wil dus niet zeggen dat hij de politiek als cabaretier mijdt. Hij kan zijn ei kwijt op de radio, in columns en op de televisie.”

Seth Gaaikema maakt sinds jaar en dag politiek cabaret, maar wordt vaak als flauw ervaren. Van der Veer vindt dat hij soms te hard wordt afgekraakt. “Gaaikema had aan het begin van zijn carrière heel veel succes met een grote televisieshow uit het Concertgebouw. De beroemde meezinger uit die tijd was: 'Wat een spreker is die man, da's een man die ouwehoeren kan'. Seth zette toen een hele zaal op zijn kop en dat deed-ie knap. Maar het had niets met politiek te maken. Pas begin jaren '70 gooide hij het roer om en werd hij politiek cabaretier. Of beter gezegd: cabaretier met politieke onderwerpen. Maar Seth nam wel standpunten in. Hij was de man van D66 en kwam daar rond voor uit. Dat is misschien nog gevaarlijker dan geen standpunt innemen, zoals Kan dat deed. Want D66 is maar een tikkie links van het midden en dus niet links genoeg voor de ware cabaretliefhebber uit de jaren '70. De Telegraaf-lezers vonden Seth vaak beter dan hij misschien zelf gewild had. Hij had een concurrent, Wim Kan, waar niemand toen tegenop kon. Beiden deden Den Uyl na en Seth haalde het niet bij Kan. Maar ik kan me toch hele leuke grappen van Gaaikema herinneren, zoals: 'Terlouw dacht dat-ie in de lift zat; dat was ook zo, maar de lift ging naar beneden!' Maar helaas bezondigt hij zich vaak aan woordspelingen op namen. 'Melkert mag niet naast Borst zitten.' ”

“Tegenwoordig krijgt Gaaikema zelfs goede kritieken van de Volkskrant. Omdat hij zich nu oprecht opwindt over het een en ander. Maar zijn Veronica-imago blijft hem waarschijnlijk nog jaren parten spelen. Hij gaat niet meer naar Carré en dat is maar goed ook.”

Is er eigenlijk een nieuwe generatie cabaretiers die in staat is een oudejaarsconference te houden? Lebbis en Jansen hebben al een paar jaar een oudejaarsprogramma, maar ze lijken nog geen concurrentie voor Youp en Freek. Van der Veer: “Lebbis en Jansen zijn sprekende columnisten. Ze nemen het hele jaar door en maken per onderwerp een of meer grappen. Af en toe flauw, maar heel vaak heel erg sterk. Een perfect op elkaar ingespeeld duo met de vaart van Freek en Youp. Ze zijn met z'n tweeën, dus ze hebben een dubbele grapdichtheid.”

“De opvolger van Kan is er niet. Zal er waarschijnlijk ook nooit komen. Omdat Kan uniek was en de eerste en heel erg lang de enige. De tijd dat de straten stil waren voor één televisieprogramma is definitief verleden tijd. En dat was natuurlijk ook een belangrijk element van de oudejaarsconferences van Wim Kan: dat iedereen ze zag en erover napraatte.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden