Column

Liever een potente dan ontmande senaat

"Het is dus, net als in 2011 toen Rutte het wankele gedoogkabinet van VVD, CDA en PVV leidde, erop of eronder."Beeld anp

De tijd dat de Eerste Kamer nog kon worden omschreven als een 'koel bosmeer' of, in minder gunstige zin, als een 'obscure Chinese opiumkit' ligt al bijna een halve eeuw achter ons. Het huis bevindt zich in het brandpunt van de nationale politiek, nu de 38ste zetel voor het zittende coalitiekabinet van cruciale betekenis is geworden.

Dat geeft de senator die nodig is voor de meerderheid een relatief grote machtspositie, of hij nu Gerrit Holdijk heet of Adri Duivesteijn. Het levert hooguit een verschil op in het gebruik van die wippositie. De staatkundig gereformeerde Holdijk gaf zijn wensenlijstje, onverstoorbaar aan zijn pijp lurkend, onder de toonbank door, Duivesteijn maakt de grootst mogelijke herrie in de winkel.

Het punt is dat wat het staatsrecht of de conventie ook voorschrijft over de positie en rol van de Eerste Kamer, in de politiek de machtsfactor uiteindelijk de doorslag geeft. In die zin moet met de politiek potente, want met het vetorecht toegeruste, senaat gewoon rekening worden gehouden. Vandaar dat premier Rutte aan de verkiezingen voor de Provinciale Staten de machtsvraag koppelt. De Statenleden kiezen immers, op 28 mei, de Eerste Kamer, waar het kabinet samen met de 'constructieve oppositie' nu nog over de benodigde 38 zetels beschikt.

Positiebepaling
Het is dus, net als in 2011 toen Rutte het wankele gedoogkabinet van VVD, CDA en PVV leidde, erop of eronder. 'Dit zijn landelijke verkiezingen, die raken direct ook het kabinet', zei hij begin deze maand tegen het liberale avondblad. Niet dat het kabinet zal aftreden indien de meerderheid verloren gaat. In hetzelfde interview zei hij: 'Ongeacht de uitslag blijft het kabinet sowieso zitten'.

Deze positiebepaling is niet vrij van innerlijke tegenspraak, maar past geheel en al in de modus operandi die Rutte zich vanuit de minderheidspositie van zijn kabinetten eigen heeft gemaakt. Die wijze van opereren komt erop neer dat hij zijn meerderheid telkens moet bevechten. Dat is uit democratisch oogpunt niet slecht, zeker niet na decennia van verstikkend coalitiemonisme dat de oppositie bij voorbaat veroordeelde tot spek-en-bonen.

In Nederland heeft er heel lang een huiver bestaan voor minderheidskabinetten naar Deens model, maar Den Haag heeft zich die cultuur, door de nood gedwongen, toch betrekkelijk snel eigen gemaakt. Het verschil lijkt niet groot, maar is toch cruciaal: een minderheidskabinet moet steeds om zich heen kijken en af en toe handje drukken met een rebelse senator. Een parlementair meerderheidskabinet kijkt, zoals de ervaring heeft geleerd, snel naar binnen. Misschien heeft de tv-serie 'Borgen' over het politieke spel in Kopenhagen een handje geholpen en hebben we in Rutte de perfecte verbeelding van statsminister Birgitte Nyborg.

Creativiteit
Het moet nog definitief worden bewezen, maar het kan zijn dat het kunst- en vliegwerk dat in deze constellatie nodig is de bestuurlijke stabiliteit ten goede komt. Nu de automatische piloot van de meerderheidsakkoorden ontbreekt, moeten politici hun creativiteit aanspreken en flexibiliteit en durf tonen. Me dunkt, wie had twintig jaar geleden kunnen denken dat de reformatorische stromingen een rol zouden spelen in het machtscentrum? Nood breekt niet alleen wetten, maar doorbreekt ook oude grenzen.

Naar bestuurlijke slagkracht gemeten valt de balans nu al positief uit. In de recente geschiedenis is er geen kabinet geweest dat in zo'n korte tijd zoveel ingrijpende hervormingen naar het Staatsblad wist te brengen. CDA-fractieleider Buma mag met het oog op de Statenverkiezingen zeggen dat 'het experiment van VVD en PvdA is mislukt', als de samenwerking al een avontuur is lijkt dat nog het meest op dat van het kabinet-De Jong, dat in de rumoerige jaren zestig onder het mom van 'op de winkel passen' in wetgevende zin bergen verzette.

'Staatsgevaarlijke minister-president'
Abraham Kuyper was tijdens zijn premierschap de eerste die de Eerste Kamer niet alleen als 'chambre de réflexion' maar ook als machtsfactor zag. Nadat dit huis in 1904 een wetsvoorstel verwierp dat hem na aan het hart lag, nam hij het vermetele besluit tot ontbinding van het huis, wetend dat de nieuw gekozen senaat hem een welgezinde meerderheid zou opleveren. Dit staaltje van machtspolitiek bezorgde hem de bijnaam van 'staatsgevaarlijk minister-president'.

In dat licht is de nationalisatie van de Statenverkiezingen door de huidige premier kinderspel. Het paradoxale gevolg daarvan zal wel zijn dat de Eerste Kamer aan politiek gewicht zal winnen. Maar omwille van het nodige tegenwicht liever een machtsfactor dan een politiek ontmande senaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden