Liever een machine dan een echt mens

De Zweedse science-fictionserie 'Real Humans' plaatst de kijker voor ethische dilemma's, zoals: wat als het verschil tussen mens en machine onzichtbaar wordt?

Stelt u zich eens voor: een machine die uw huis schoonhoudt, uw boodschappen doet en kan autorijden. Die een oogje houdt op uw bloeddruk en u in geval van nood kan reanimeren. Een intelligente, proactieve computer in de gestalte van een levensgrote, sprekende pop die altijd precies doet wat u zegt - tenzij u vergeten bent hem op te laden. Met wie u gezellig kunt shoppen en een kaartje kunt leggen. Zo'n apparaat zou staatssecretaris Van Rijn prima van pas komen in zijn beleid om ouderen zo lang mogelijk zelfstandig te laten wonen. Zeker nu ook hun (schoon-)dochters geacht worden een volledige baan te hebben, desnoods aan de andere kant van het land.

Voorlopig zal zo'n robot nog flink aan de prijs zijn, maar op termijn zal hij - via de basisverzekering? - bereikbaar worden voor iedereen. Sciencefiction? Aan de Technische Universiteit Eindhoven staat het eerste primitieve prototype met de naam Rose al klaar.

En wat dacht u van een wulps vormgegeven, anatomisch complete, levensechte barbiepop (m/v), voorzien van een seksmodule, te huur per half uur? Alle ellende van gedwongen prostitutie zou in één klap de wereld uit zijn.

Ook voor overbelaste tweeverdieners zou een robot een uitkomst zijn. Nooit meer gehaast ontbijten, altijd 'iemand' in huis die geduldig met een strikt logisch, gigantisch computergeheugen uw kinderen kan helpen met wiskunde. Al zal het even lastig zijn als u aan uw dochtertje moet uitleggen dat robot Odi niet dood, maar gewoon stuk is. Maar verder? Gemak dient toch de mens?

Dat zijn de spannende vragen die aan bod komen in de Zweedse thrillerserie 'Äkta människor' ('Echte mensen', hier uitgebracht onder de titel 'Real Humans'). De serie begint op een moment dat er vrijwel mensgelijke computers op de consumentenmarkt worden gelanceerd. 'Hubots' heten ze, een samentrekking van 'human' en 'robot', die al meteen het Zweedse Groene Boekje haalt. Hun komst blijkt grote gevolgen te hebben voor ieders privéleven. Prettige, komische, ontroerende, maar ook tragische en afschuwelijke. En bijna altijd met een wrang actueel randje. Zo is natuurlijk niet iedereen blij met die dienstkloppende, bierbuikloze hubots, die steeds meer banen (en vrouwen) inpikken. Niet gek dus dat een nieuwe populistische politieke partij alle hubots de wereld uit wil hebben. En wat doet u als een discotheek uw lieve gezelschapshubot de deur weigert? Dan spant u toch zeker een proces aan wegens discriminatie?

Dubbelganger van opa
Nog scherper wordt de boodschap als in 'Real Humans' wordt voorspeld dat we straks liever omgaan met machines dan met mensen. Want met al die perfecte, eeuwig jonge en gewillige hubots in de buurt worden echte, rimpelende en eigenzinnige mensen opeens veel minder aantrekkelijk. Het motief is niet nieuw: de mythologische Pygmalion werd al verliefd op zijn eigen beeldhouwwerk. De tragikomische en hedendaagse draai die scenarist Lars Lundström aan dit verhaal geeft, is schitterend. Ook de grote en kleine ethische dilemma's rond de menselijke sterfelijkheid en kloontechnologie worden verrassend creatief verbeeld. Bijvoorbeeld als grootvader op zijn sterfbed besluit een dubbelgangerhubot van zichzelf te laten maken, voor na zijn dood. Zelf heeft hij er niets aan, maar hij hoopt zo zijn kleinkinderen de pijn van het afscheid te besparen.

Toch blijft 'Real Humans' nergens hangen in conservatief gemopper over de vooruitgang. De serie is sterk omdat ze laat zien hoe de mensheid existentieel in de war raakt als het verschil tussen mens en machine onzichtbaar wordt. Ons empathisch vermogen zorgt er immers voor dat we instinctief meeleven met weerloze wezens die op ons lijken. Vandaar dat de moderne moeder uit de serie het niet kan aanzien dat de hubot tijdens de maaltijd eenzaam in de bijkeuken zit - een kwestie van waardigheid, vindt ze. En wie kan zonder emotie aanzien hoe afgeschreven hubots - wezens met ogen, handen en bloed - in de destructor verdwijnen?

De golem van Praag
'Real Humans' speelt niet alleen met beelden en motieven uit de klassieke en populaire cultuur, maar staat ook met twee benen in de joods-christelijke literaire traditie. Dat geldt overigens voor meer sciencefiction: het bijbelboek Openbaring is een geliefde bron voor verhalen over de dreigende ondergang van de wereld. Ook in 'Real Humans' vertoont een hoofdpersoon christelijk-messiaanse trekken: hij komt uit het geslacht van ene David, hij is opgestaan uit de dood (met het stigma van de zijwond) en zijn terugkeer belooft zijn opgejaagde volgelingen te verlossen. Die - weer zo'n hint naar de actualiteit - illegaal onderdak hebben gevonden in een kerk.

Een andere verhaallijn grijpt terug op de legende van de golem van Praag. Daar schiep een rabbijn uit klei een gedienstig wezen, dat na verloop van tijd een volwaardig mens wil worden. Maar kan, in Lundströms versie, een machine vrije wil hebben? Een ziel en religieuze behoeften? En hoe reageren de anderen daar op? Deze vragen leiden tot een aantal schrijnende scènes.

Maar 'Real Humans' is toch vooral een bijzonder spannende Scandinavische thriller uit de stal van de 'Millennium'-trilogie. Alles zit erin: eenzame boerderijen, troosteloze industrieterreinen en een meedogenloze inlichtingendienst. Plus de jacht op een mysterieuze computercode die de grote kladderadatsch zal opstarten. Hoe het afloopt, is nog geheim: dit najaar begint het tweede seizoen op de Zweedse zender SVT. In Nederland is het eerste seizoen vanaf volgende maand te zien.

'Real Humans', seizoen 1. Lumière, (4 dvd's) 29,99 euro. Vanaf 15 september wekelijks op zondag om 22:45 bij de VPRO.

Een levensgrote sprekende pop die altijd precies doet wat u zegt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden