Liever de EU dan Koerdistan

Als Turkije lid wordt van de EU, krijgen de Koerden in Turkije eindelijk alle rechten die minderheden in Europa genieten. Maar hun droom van een eigen land moeten ze dan opgeven. De Pax Europeana rukt op.

Turkije wordt verlost van zijn grootste probleem. Mits de Europese Unie op 17 december besluit om de onderhandelingen voor volledig lidmaatschap van Turkije te laten beginnen, zijn de ongeveer twintig miljoen Koerden in Turkije niet meer alleen de minderheid van Turkije, maar van de hele EU.

De Koerdische kwestie, die een burgeroorlog heeft veroorzaakt, dertigduizend levens aan het front heeft gekost en de Turken een diepe angst voor opdeling van het land heeft bezorgd, is dan in een klap een EU-kwestie geworden. Wat gaan de Koerden dan doen, in een land dat samen wil smelten in Europa? Laten ze de droom van onafhankelijkheid varen om mee te smelten of krijgt de EU er een grote kopzorg bij?

De wens van een eigen staat leeft bij veel Koerden. Ook bij Mustafa Kara, een 23-jarige Koerdische jongen in Istanbul, die bij een textielbedrijf de hele dag spijkerbroeken in dozen sorteert en die dozen met twee collega's in trucks laadt die twee, drie keer in de week voor het bedrijf komen parkeren. Mustafa droomt ervan dat de geel-groen-rode Koerdische vlag door de hele wereld erkend is, dat de Koerdische nationale voetbalploeg tegen andere landen speelt, dat de Koerden geen minderheden meer zijn in Turkije, Irak, Syri en Iran maar samen een land opbouwen. ,,In dat geval zou ik geen moment twijfelen om terug te gaan naar het Koerdische gebied om mee te werken aan ons land. Ik leef liever in armoede in Koerdistan dan dat ik een superbaan heb in de Europese Unie'', zegt hij.

Tijdens de lunchpauze bestelt hij een broodje kipshoarma. Hij heeft behoorlijk honger gekregen van het harde werken. Zo stond het eten nog op zijn bord, even later is hij gereed om af te rekenen en vraagt hij om een tandenstoker. ,,Wij komen uit Siirt'', vertelt hij ,,een ontzettend arm gebied. Het is niet verwonderlijk dat het Koerdische gebied zo achtergesteld is. Mensen doen hun best voor een land dat van henzelf is. Als de Koerden ver enigd zouden worden in een onafhankelijk Koerdistan, zou er veel meer welvaart komen. Wanneer Turkse vrienden mij vertellen dat ze zo blij zijn met de verbetering van de economische situatie in het land zeg ik tegen hen dat het me niets doet. Veel Koerden zijn net als ik laconiek wat dat betreft. We zijn als wezen die naar een echt gezin verlangen.''

De EU heeft een dilemma; wel of niet toelaten van Turkije. Turkije heeft ook een dilemma: wel of niet buigen voor alle 'onmogelijke' eisen van de EU om de toetreding te verwezenlijken. Koerden op hun beurt hebben er ook een: de EU lonkt met al haar pracht, de prijs is afscheid nemen van de gedachte dat misschien ooit een onafhankelijk Koerdistan gesticht kan worden.

Welke houding zou een Koerd in dit geval moeten aannemen? Zo te zien weten veel Koerden het niet zo goed. Zelfs Abdullah ücalan, de Koerdische rebellenleider die gevangen wordt gehouden op een Turks eiland en door veel Koerden nog steeds als dé grote leider wordt beschouwd, houdt het bij zijn politieke boodschappen, die hij wekelijks via zijn advocaten de wereld instuurt, bij vaagheden. Zijn militanten in de Koerdische bergen plegen zo nu en dan aanslagen op Turkse soldaten, maar gaan niet echt in oorlog met het Turkse leger. ücalan prijst paradoxaal genoeg het Turkse leger en maakt de Verenigde Staten zwart. Hij schrijft dat de EU wat de Koerdische kwestie betreft op één lijn zit met de VS en zegt er ook bij dat de Koerden gebruik moeten maken van het democratiseringsproces dat de EU teweegbrengt in Turkije.

De aan de PKK gelieerde Koerdische krant Ulkede Ozgur Gundem schrijft in haar commentaar dat de Koerden de realiteit onder ogen moeten zien, niet anti-VS en ook niet anti-EU moeten zijn. Volgens de krant moeten de Koerden het uiteindelijk toch van eigen kracht uitgaan en de kat uit de boom kijken. Voorlopig willen de Koerden zich op de achtergrond houden om de ontwikkelingen af te wachten. Abdullah ücalan lijkt niet van plan om het EU-proces te saboteren door op grote schaal aanvallen uit te voeren op Turkse militairen, waaruit Europa de indruk zou krijgen dat in Turkije weer een burgeroorlog aan de gang is. Met de sporadische aanvallen op de Turkse eenheden wil men blijkbaar laten zien dat de PKK wel degelijk in staat is om de EU-droom van de Turken aan diggelen te slaan.

Volgens de Koerdische schrijver Enver Sezgin moet ücalan stoppen Turkije te chanteren. Hij noemt dat een goedkope manier van politiek voeren: ,,Ik geloof niet dat de Koerden zich voldoende realiseren wat de EU hen gaat brengen. Alle rechten waarover wij droomden staan vastgelegd in de Kopenhagen-criteria. Maar de Koerdische leiders zien dat helaas niet in. Of het komt hen niet uit. Inspelen op de nationalistische gevoelens zal in een verenigd Europa niet meer zo effectief zijn als nu.''

De vraag is of een opleving van de gewapende strijd tot de mogelijkheden behoort als de PKK besluit om alsnog terug te vallen op de oude wens van volledige onafhankelijkheid, of zelfs: vereniging met de Koerden in andere landen. Is er dan genoeg animo onder de Koerden om in de bergen te vechten? Sezgin: ,,Niemand zegt hardop dat ze zich zouden uitspreken tegen een nieuwe oorlog, maar ik weet dat de meeste mensen absoluut niets willen weten van een nieuwe oorlog. De gewapende strijd heeft namelijk het meest de Koerden zelf geschaad. Er is daardoor een enorme armoede ontstaan in het Koerdische gebied. Degenen die naar het westen zijn geëmigreerd leven in erbarmelijke omstandigheden. Een heleboel mensen zitten met de trauma's van de oorlog. Volgens mij willen ze het woord 'wapen' niet eens meer in de mond nemen.''

Leeft niet in elke Koerd de wens om ooit in een verenigd Koerdistan te leven? Sezgin over deze wens: ,,Dat wordt wel vaak beweerd. Misschien leeft dat onder de Koerden in Noord-Irak meer dan onder de Koerden in Turkije. In mijn eigen omgeving merk ik niet veel van mensen die zich tegen de EU verzetten, omdat dat dan nadelig is voor een verenigd Koerdistan. Volgens mij geldt voor de meesten dat ze een betere toekomst wensen, in een land dat lid is van de EU.''

De vrouw die vijf jaar geleden tegen de arrestatie van Abdullah ücalan protesteerde, de moeder van Hamit die in de bergen is gesneuveld in de strijd tegen het Turkse leger, woont nog steeds in de achterstandswijk Gaziosmanpasa in Istanbul. Ze was toen erg vastberaden. Ze had gezegd: ,,Ik heb nog een dochter die in de bergen zit en een zoon die naar school gaat. Als het de Koerdische zaak ten goede komt, mogen ze van mij ook martelaars worden.'' Fatma Kibar doet de deur van haar woning open, verwelkomt haar gast en zegt dat de thee al klaar is.

De foto van Hamit hangt nog steeds op dezelfde muur. Jaar in jaar uit werpt de jongen een gulle, lachende blik in de woonkamer. Fatma Kibar zegt dat haar dochter niet meer in de bergen zit. Ze zit bij haar oom in Diyarbakir. Haar andere zoon Zafer studeert communicatie. De strijdlustige geest van vijf jaar geleden heeft ze niet meer. Er zijn geen demonstraties meer. ,,Mettertijd ben ik Hamit meer gaan missen'', zegt ze. Ze begint te huilen. De pijn om zijn verlies schijnt met het jaar toe te nemen. ,,Gelukkig praat ik in mijn dromen af en toe met hem. Die dromen zijn net echt. Elke keer als ik naar bed ga, bid ik er om dat hij in mijn droom met mij komt praten. Hij zegt vaak dat hij het goed heeft in het hiernamaals en dat ik me om hem geen zorgen moet maken.''

Hoe ziet zij de toekomst van de Koerden? Is zij nog steeds bereid om haar kinderen op te offeren voor de Koerdische zaak? Ze zegt: ,,Ik hoop dat er nooit meer oorlog is. Oorlog is vreselijk. Natuurlijk wil ik dat de Koerden nooit meer onderdrukt worden en dat we gelijke rechten hebben als de Turken. Als Europa daarvoor kan zorgen, prima. Mocht dat niet gebeuren en er is weer oorlog, dan moeten de kinderen van anderen gaan vechten. Ik heb al een zoon verloren, dat is genoeg.''

Zafer, de andere zoon, komt even later. Het heeft dezelfde ogen als zijn gestorven broer. Het is een lange, knappe jongen met dikke, donkere wenkbrauwen. Hij vraagt of ik Engels spreek. De student communicatie heeft het zwaar met de toetsen Engels. ,,Wat kan ik doen om mijn Engels te verbeteren?'' wil hij weten. ,,Een jaar naar Engeland?'' roept hij uit. ,,Ik heb geld noch tijd. Misschien kan ik een beurs krijgen. Dat zou prachtig zijn.''

Zijn moeder ziet het wel zitten, Zafer voor een jaar naar Engeland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden