Liefst in veldgrijs Duits SS-tenue

Fanatiek nazi en uitgesproken antisemiet, en toch over het hoofd gezien

Volkomen ten onrechte kreeg Henk Feldmeijer in de naoorlogse geschiedschrijving veel minder aandacht dan andere NSB-kopstukken als Anton Mussert en Meinoud Rost van Tonningen. Met Mussert ligt dat voor de hand, hij was tenslotte leider van die extreem-rechtse beweging. Dat geldt niet voor andere NSB'ers over wie boeken zijn geschreven. Feldmeijer was met afstand de fanatiekste nationaal-socialist van Nederlandse afkomst.

Dat weinig Nederlanders Feldmeijer kennen is des te vreemder na het lezen van de biografie 'De voorman' van Bas Kromhout, redacteur van Historisch Nieuwsblad. Hij laat uitvoerig zien hoe extreem deze man was. Feldmeijer mislukte in zijn studie wis- en natuurkunde en meldde zich bij het leger. Hij voelde zich aangetrokken tot antidemocratische bewegingen en zag linkse partijen als groot gevaar. In 1932 bezocht hij een NSB-bijeenkomst in Groningen waar hij voor het eerst Mussert hoorde spreken. Kort daarop meldde hij zich aan als lid.

Aanvankelijk bewonderde hij Mussert, maar na een paar jaar vond hij hem al veel te slap en te burgerlijk. Aan de hand van de verschillen met Mussert laat Kromhout zien hoezeer Feldmeijer in die jaren radicaliseerde. Nederland had volgens hem te lang geen oorlog gehad. "De gezapigheid, de vadsigheid, de laffe zelfgenoegzaamheid verploerten een volk", zo hield hij NSB'ers voor. De messias, dat was Adolf Hitler, die was tenminste niet bang voor geweld.

Feldmeijer verdiende een mager loon als spreker bij NSB-afdelingen en zwierf door het land, slapend op de bank bij 'kameraden'. Daar gaf hij niet om. Hij was een romantische rebel die had gekozen voor het nationaal-socialisme, en die neerkeek op het voortkabbelende leven van brave burgers. De Nederlandse inlichtingendienst had snel in de gaten hoe radicaal Feldmeijer was. Vlak voor de Duitse inval besloot de regering hem als staatsgevaarlijk te laten arresteren.

Tijdens de bezetting won hij het vertrouwen van Duitse houwdegens als Hanns Albin Rauter, politiebaas en hoogste SS'er in Nederland, en SS-leider Heinrich Himmler. Feldmeijer stookte NSB'ers op om op straat ruzie te maken en als het tot straatgevechten kwam, was hij er als de kippen bij.

Rauter stelde zich tegenover Feldmeijer op als 'een strenge maar welwillende vader'. Tot grote teleurstelling van Mussert mocht Feldmeijer de Nederlandse tak van de SS oprichten. Eigenlijk wilden de Duitsers 'Jodenvriend' Mussert van het toneel laten verdwijnen ten gunste van Feldmeijer, maar ze waren bang dat ze daarmee de steun van de NSB zouden verliezen. Die beweging achtten ze toch onmisbaar bij de nazificatie van Nederland.

Het land werd voor SS'er Feldmeijer te klein en hij wilde vechten. Twee keer zou hij dienst nemen in het Duitse leger. Eerst maakte hij deel uit van de veldtocht naar Athene en later vertrok hij zelfs voor negen maanden naar het Oostfront, waar hij met eigen ogen zag dat de Duitse legers bepaald niet onoverwinnelijk waren. Terug in Nederland merkte hij dat er voor hem geen weg meer terug was en richtte zich meer dan ooit op Duitsland.

Waar Mussert bleef hopen op een zelfstandig Nederland, wilde Feldmeijer het land laten opgaan in een Groot-Germaans rijk. Hij ging daarin verder dan vergelijkbare figuren in het buitenland. Zo vond de beruchte Noorse SS'er Jonas Lie het onbegrijpelijk dat Feldmeijer in het veldgrijze tenue van de Duitse SS rondliep, wat hij als een vorm van verraad aan het vaderland beschouwde.

Weinig Nederlanders waren zo antisemitisch als Feldmeijer. Uitgesproken zwart is zijn rol in de zogeheten Aktion Silbertanne waarbij acties van het verzet werden vergolden met moorden op onschuldige burgers. Feldmeijer vormde zijn eigen commando die deze contraterreur uitvoerde en wees de slachtoffers persoonlijk aan. De wetten van het Oostfront golden volgens hem ook in Nederland. De man die van alle Nederlanders het meest geloofde in de nationaal-socialistische droom, overleed op het eind van de oorlog doordat een jachtbommenwerper zijn auto onder vuur nam.

Kromhouts verdienste is dat hij goed laat zien langs welk pad de romanticus Feldmeijer radicaliseerde en uiteindelijk eindigde als een misdadiger, zonder dat hij meteen met zijn vingertje zwaait en zijn daden veroordeelt. Zijn poging om de tweeslachtigheid van Feldmeijer aan te tonen, pakt wat minder goed uit. Behalve een gewetenloze crimineel was hij volgens Kromhout ook een liefdevolle vader. De eindeloze citaten uit het 'groeiboek' dat Feldmeijer voor zijn zoon Ekke bijhield, houdt het boek nodeloos op. Dat neemt niet weg dat deze biografie een waardevolle aanvulling is op de geschiedschrijving over het nationaal-socialisme in Nederland.

Bas Kromhout: De voorman. Henk Feldmeijer en de Nederlandse SS. Atlas/Contact, Amsterdam; 584 blz. € 39,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden