Liefde

Als een hommage aan de vorig jaar overleden filosoof Cornelis Verhoeven publiceren we bij deze gelegenheid een nagelaten woord uit zijn vocabulaire van 'dierbare woorden', waarvan een serie van ruim tweehonderd verscheen in Trouw van 1997 tot 2001. In het najaar verschijnt bij uitgeverij Damon het boek met 508 'Dierbare Woorden'.

Liefde is, hoe bescheiden van afkomst ook, want van huis uit mikt het woord niet veel hoger dan begeerte, een veel te groot woord geworden, waar na eeuwen van misbruik nauwelijks nog iets ernstigs mee te beginnen is. Wie het zo maar gebruikt, dient zich aan als een onnozelaar. Eigenlijk is het om te huilen, dat dit een woord om te lachen is geworden en dat 'ik houd van jou' nog het meest op een holle declamatie is gaan lijken. Wie nog iets wil zeggen in verband met liefde, moet iets kleins en magers zeggen: en het moet bovendien bij voorkeur langs een zijdeur binnensluipen om nog geloofwaardig te kunnen zijn in een wereld van patserige inflatie. Alleen als een bijzaak kan de liefde overleven, want de hoofdzaken zijn allemaal al gestikt in nadrukkelijkheid en imitatie. De kwetsbaarheid die liefde en andere woorden voor genegenheid ooit gehad moeten hebben, is helemaal verdwenen in lawaaierige kitsch, voorzover zij al niet platgewalst was onder het gewicht van een moralisme dat alle zegeningen van de kwetsbaarheid wil vervangen door de zekerheden van plicht en voorschriften. Want ook als plicht en gebod lijkt de liefde kansloos. Alleen de schijn ervan is voor te schrijven.

Het mooiste, meest elementaire en meest ontroerende onder het eindeloos vele dat over liefde is gezegd, is naar mijn gevoel de droge definitie van Spinoza, door Nico van Suchtelen vertaald als: Liefde is Blijheid, vergezeld door de voorstelling van een uitwendige oorzaak. Het komt er in deze omschrijving op neer, dat liefde in haar meest wezenlijke vorm een blijdschap is, opgewekt door het bestaan van iemand anders die als de bron en het voorwerp daarvan wordt beschouwd. De omschrijving is zo elementair en tegelijk zo ontroerend omdat zij minimaal is en ontdaan van alle lawaai en alle vettige nobelheid. Liefde is in de Ethica van Spinoza niet een gebod of dure plicht die wij vervullen, eventueel met tegenzin en bij wijze van offer: zij is ook niet een macht die de ander slijmerig inspint en domineert, maar een eenvoudige blijdschap om het pure feit dat die ander er is. Mensen houden bij voorbeeld van hun kinderen, en van hen misschien wel het allermeest, omdat zij blij zijn dat die bestaan, precies zoals ze zijn. Er ligt niets hebberigs in de liefde en het liefhebben volgens Spinoza. Bij nader inzien is het minimum dat hij omschrijft, tegelijk het hoogste en meest belangeloze niveau dat de genegenheid kan bereiken, bijna goddelijk eenzijdig. De moeilijkheid is alleen weer, dat ook dit alles zo gemakkelijk puur verbaal te herhalen en te vervalsen is. Zelfs de blijdschap, die bij Spinoza de elementaire basis van de liefde is, kan, wanneer zij eenmaal in het drukkende pakket van verplichtingen en overdrijvingen is opgenomen, gemakkelijk geïmiteerd en als een aanstekelijke glimlach in de etalage gegooid worden. Waarschijnlijk bestaat er op geen terrein zo veel irriterende namaak en vervalsing als juist hier, op het gebied van de argeloosheid zelf, een van de weinige dingen waarvan alleen de echtheid iets waard is en zou mogen tellen. Spinoza bedoelde natuurlijk niet dat blijdschap verplicht is of dat zij kunstmatig geproduceerd moet worden, maar dat zij, als zij er is en iemand zich daar als het ware onwillekeurig op betrapt, zich als een warme genegenheid keert naar haar bron in de ander, buiten de kring van alles waarover wij kunnen beslissen. Zij ontdekt zich zelf als een vorm van dankbaarheid voor het bestaan van die ander en meer kan zij niet zijn, omdat dit het hoogste is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden