Liefde voor de hele wereld

Ons liberale mensbeeld is benepen, vindt de Vlaamse filosoof Peter Venmans. Wij moeten beseffen dat we worden gevormd door de wereld waarin we leven, die we op haar beurt ook weer vormen. Hij houdt een pleidooi voor Amor Mundi, de liefde voor de wereld.

'Dit is geen happiness-verhaal en we zullen niet allemaal vriendjes worden", waarschuwt Peter Venmans vanaf het begin. "De wereld is geen idyllische plek, maar eentje van aantrekken en afstoten, van weerstand en hoe je daarmee omgaat. We moeten echter beseffen dat we zorg horen te dragen voor deze wereld en dat we er verantwoordelijk voor zijn. We hebben nood aan Amor Mundi."

De Vlaamse filosoof Peter Venmans zet in zijn boek 'Amor Mundi', dat deze week is verschenen, de aanval in op het neoliberale idee dat het individu in onze samenleving voor alles gaat. Fout, want een mens is niets zonder de gemeenschap en de wereld waarin hij leeft en waarvoor hij ook verantwoordelijkheid draagt. Zonder wereld geen individu. En omgekeerd, zonder individu geen wereld. Daarom mogen we wel enige liefde voor die wereld voelen.

Amor Mundi is een idee dat in de filosofie al eeuwen rondzingt. Tijdens de Middeleeuwen had men het over de Amor Dei, de liefde voor God. De Verlichting verving die door de Amor Sui, de eigenliefde. Binnen de heersende, deels neoliberale ideologie noemt men die eigenliefde eigenbelang en gaat men ervan uit dat wij hier op aarde zijn om ons eigen geluk te zoeken. Maar steeds bleef ergens op de achtergrond het idee aanwezig dat het niet God of het individu is die een mens tot mens maakt, maar wel die andere mensen om hem heen. De wereld dus.

Wat is Amor Mundi? De Duits-Joods-Amerikaanse filosofe Hannah Arendt (1906-1975) gebruikte de term een paar keer, maar ze heeft het idee nooit grondig uitgewerkt. In zijn boek met de gelijknamige titel knoopt de Vlaamse essayist Venmans aan bij dat vergeten idee van Arendt. Een complete theorie van de Amor Mundi is het niet geworden, wel een reeks filosofische en actuele verkenningen. "Amor Mundi heeft een politieke inhoud", zegt Venmans. "Hoe organiseer je het samenleven met verschillende mensen? En het woord 'verschillend' is daarbij cruciaal, want samenleven impliceert diversiteit en ongelijkheid."

De liefde uit Amor Mundi is een irrationeel begrip. Maar de organisatie van onze samen- leving is toch iets rationeels?

"Liefde is meer dan grote gevoelens koesteren. Amor Mundi veronderstelt dat je je verhoudt tot de wereld en dat is niet louter een zaak van gevoelens, maar gaat gepaard met een rationele, kritische houding. Dat klinkt tegenstrijdig. Wie van iemand houdt is immers niet kritisch. Die dekt de fouten van de geliefde toe. Bij mij gaan die twee samen. Vandaar dat ik een tweede oordeel eis. Ons eerste oordeel over iets is altijd spontaan, emotioneel en intuïtief. Het tweede veronderstelt een kritische afstand. Volgens mij heb je beide nodig om een relevant oordeel te kunnen vellen. Wanneer je de ratio verabsoluteert, wordt deze destructief en kom je in een wereld terecht van eenvoudige oplossingen. Het zuivere denken levert je eenvoudige modellen. Wanneer je die gaat toepassen in de leefwereld, vernietig je deze deels.

"Neem het onderwijs. Dat biedt leerlingen de wereld aan. Daar kan Amor Mundi opbloeien. Een rationalistische aanpak reduceert opvoeding tot het aanreiken van strakke, welomlijnde modellen en vernietigt een samenlevingsvorm die put uit het samen nadenken over dingen. Onderwijs wordt dan gereduceerd tot het aan de man brengen van een ideologie. De rationalistische aanpak gaat op zoek naar de waarheid, en wat niet waar is wordt van tafel geveegd, terwijl we in het leven op zoek moeten gaan naar betekenis en zin. Wie in het onderwijs louter technieken aanleert, brengt geen betekenisvolle relaties tot stand.

"Dat zie je ook in de zorg, waar modellen zijn gaan overheersen. Amor Mundi is geen kwestie van techniek. Er bestaan geen procedures voor. Het is een kwestie van samen in de wereld staan en gemeenschappelijke belangen verdedigen."

Is Amor Mundi hetzelfde als je inzetten voor het geluk van de ander?

"Wanneer je vanuit het idee van het geluk vertrekt, beperk je jezelf sowieso tot het

individu en dan ga je er ook snel van uit dat geluk maakbaar is. Amor Mundi is geen levenskunst die het neoliberale idee verspreidt dat we ons leven zelf in handen hebben. Levenskunst is maar al te vaak een makkelijk commercialiseerbare vorm van praktische filosofie. Zij past bij het idee van het 'ik' als consument die zijn levensvisie en geluk bij elkaar shopt en zo zichzelf ontplooit.

"Amor Mundi vertrekt niet vanuit het idee van het autonome soevereine ik dat zijn levensplan uitvouwt. De liefde schuift het ik juist aan de kant. Je bent dan niet langer meester van jezelf. Er is de erkenning dat de wereld en de anderen belangrijk zijn voor wie jij bent. Geluk is iets anders. Dat eist dat jij moet zorgen dat je gelukkig bent, en als anderen daarbij kunnen helpen is dat mooi meegenomen. In feite staan Amor Mundi en het geluksideaal dus recht tegenover elkaar."

Riskeert een politiek systeem gebaseerd op Amor Mundi niet dat het individu inderdaad aan de kant wordt geschoven en eindigt in terreur?

"Ik vat Amor Mundi pluralistisch op. De wereld, dat is op de eerste plaats de menselijke verscheidenheid. Liefde betekent respect voor die veelheid en voor het verschil tussen individuen. Dat is dus ook een liberale bekommernis. De vraag is echter over welk individu we het dan hebben. Vandaag hebben wij binnen een neoliberale context een heel schrale opvatting van wat individuen zijn.

"Maar er is meer. Subject worden kun je niet in je eentje, daarvoor moet je betekenisvolle relaties aangaan. Je hebt de wereld nodig, en dus ook de Amor Mundi. Als het doel van Amor Mundi zou zijn dat het ik opgeofferd wordt aan de wereld, haak ik af. Voor mij is het omgekeer de waar: je hebt de Amor Mundi nodig om tot een beter subjectbegrip te komen en om het liberalisme te versterken."

Wat vindt u ervan dat de Belgische overheid naast het bbp ook jaarlijks het bbg gaat bepalen, het bruto binnenlands geluk?

"Het bbg is alleszins beter dan het louter economische bbp, maar het heeft ongetwijfeld een paar neveneffecten. Je kunt natuurlijk niet tegen het geluk zijn. We leven echter in een liberale samenleving, en liberalisme gaat wezenlijk niet over geluk, maar over vrijheid. Die twee zijn niet hetzelfde. Vrijheid houdt in dat je het recht hebt om ongelukkig te zijn. Heb je dat recht nog wel wanneer je een gelukspolitiek gaat voeren?

"Geluk is een privézaak, die zich moeilijk laat vermaatschappelijken. Hoe bepaal je namelijk maatschappelijk geluk? Heb je een gelukkige bevolking als er weinig mensen in therapie zijn? Ik vrees dat het voeren van een gelukspolitiek er alleen maar toe zal leiden dat juist meer mensen in therapie zullen moeten.

"We kunnen ons zelfs de vraag stellen of wij wel geboren zijn voor het geluk. De filosoof John Stuart Mill (1806-1873) heeft dat aan den lijve ondervonden. Hoe gelukkiger hij probeerde te worden, hoe meer hij moest vaststellen dat dat niet lukte en hoe ongelukkiger hij daardoor werd. Later heeft men dat de hedonistische paradox genoemd. Mill ging uiteindelijk de vrijheid belangrijker vinden dan het geluk."

We moeten ons verantwoordelijk voelen voor de wereld, stelt u, maar kunnen we dat wel? Is dit geen bovenmenselijke eis?

"Laten we geen heiligen worden. Aan een algemene oproep om verantwoordelijk te zijn heb je niet veel. Dat is een morele overbevraging. Peter Sloterdijk schreef over de milieucrisis dat we niet weten wat en hoe we moeten veranderen. Dat eindigt in een plicht om het onmogelijke te doen, stelt Sloterdijk vast, en dus gebeurt er niets.

"Ik heb het daarom over bescheidener vormen van verantwoordelijkheid, zoals in de opvoeding. Het gezin is een kleine wereld waar de Amor Mundi in bescheiden vorm de kop opsteekt: je bent daar niet langer exclusief gericht op je eigen geluk. Het eerste wat je constateert wanneer je moeder of vader wordt is dat je zelf minder belangrijk wordt. Zo eenvoudig en tegelijk moeilijk kan Amor Mundi dus zijn: het verwelkomen van kinderen. Zij hebben nog geen taal en geen wereld, dus moeten wij hen daarin initiëren, en daarbij de verantwoordelijkheid nemen voor die kinderen en voor de wereld. Want wij leveren beide aan elkaar uit."

Stel je voor: uit een prenatale test blijkt dat je kind het syndroom van Down heeft. Wat gebiedt de Amor Mundi je dan te doen?

"Op moeilijke ethische vragen is geen antwoord. Ouders staan voor een tragische keuze. Amor Mundi betekent hier dat ze de wereld betrekken in hun overwegingen. Het geluk van het kind en de mogelijkheid om uit te groeien tot een mooie volwassen persoon is niet alleen een medische kwestie, maar hangt ook af van de wereld waarin dit kind terechtkomt. Zijn we bereid om daar onze verantwoordelijkheid voor op te nemen? Dat is de kernvraag, eerder dan 'houden' of 'abortus'. Opvoeden houdt niet alleen in dat je van je kind houdt, want dat is meestal vanzelf het geval. We houden zelfs van onze kinderen nog voordat ze geboren zijn, ook als we weten dat er medische problemen zijn.

"Volgens Hannah Arendt, die 'Amor Mundi' introduceerde, is er voor opvoeden meer nodig dan liefde voor je kind; je moet ook voldoende van de wereld houden, vertrouwen dat alles op een of andere manier toch goedkomt. Arendt miste dat vertrouwen, die Amor Mundi; dat verklaart haar eigen kinderloosheid."

En welk rol speelt Amor Mundi in de vluchtelingencrisis?

"Vluchtelingen zijn mensen wier wereld verwoest is. Dat is ongeveer het ergste wat je kan overkomen, eigenlijk zijn ze hun menselijkheid kwijt. Amor Mundi maakt ons genereus in de opvang van vluchtelingen. Anderzijds moet je je wereld, met de waarden die daarin heersen, ook beschermen tegen de nieuwkomers. Onderwijs is in het doorgeven van waarden heel belangrijk, maar aangezien de basis van ieder onderwijs de asymmetrie is tussen de volwassen lesgever en de jongere leerling, heb je hier een probleem: je kunt volwassenen niet opvoeden. Een migrant moet zichzelf opvoeden, maar wij kunnen hem helpen de waarden van onze wereld te verwerkelijken.

"Dan dienen we wel te weten welke waarden dat zijn, en dat valt niet mee. In een reflex van zelfbehoud zetten we die waarden dan overboord. Amor Mundi is een moeilijke, maar levensnoodzakelijke evenwichtsoefening tussen het beschermen van wat waardevol en kwetsbaar is, en het verwelkomen van het vreemde dat nodig is om de wereld te vernieuwen."

En wat zeg je tegen hen die de komst van zoveel ongenode vreemdelingen als bedreiging zien?

"Die angst is begrijpelijk. Maar Amor Mundi vraagt dat je je openstelt voor het onbekende en dat vergt enige moed. Het is essentieel voor een wereld dat ze voortdurend vernieuwt. Dat gebeurt door kinderen die geboren worden, maar ook door migratie. Een in zichzelf opgesloten mens heeft geen toekomst."

FOTO'S PATRICK POST

Interview

Amor Mundi vergt enige moed, in opvoeding en in politiek

Peter Venmans (1963) studeerde Frans, Spaans en filosofie in Leuven. Ging daarna aan de slag als leraar Spaans en recensent Spaanse en Latijns-Amerikaanse literatuur voor de Volkskrant en De Morgen.

De laatste tien jaar legt hij zich toe op het schrijven van langere wijsgerige essays: 'De ontdekking van de wereld. Over Hannah Arendt' (2005), 'Over de zin van nut' (2008) en 'Het derde deel van de ziel. Over thymos' (2012). Deze boeken haalden allemaal de longlist van de Socratesbeker voor het beste filosofische boek.

Een bespreking van Amor Mundi verscheen afgelopen woensdag in Trouw.

Peter Venmans: Amor Mundi. Atlas Contact; 240 blz. euro 18,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden