Review

Liefde tussen Adolf Hitler en Albert Speer was wederzijds'Lunchen bij Hitler, met zíín jasje aan, ik duizelde van opwinding'

Gitta Sereny: Albert Speer, verstrikt in de waarheid. Vert. Jan Sepp m.m.v. Hans van Andel. Balans, Amsterdam; geb., 918 blz. - ¿ 69,50.

Sereny's boek zal zeker niet onomstreden blijven omdat het met veel liefde voor de nazi Speer geschreven is. Wie de grenzen tussen goed en kwaad toch liever scherper ziet, kan zich over Sereny's respect voor Hitlers rechterhand verbazen. Maar wie zich een weg baant door de negenhonderd spannend geschreven bladzijden, wordt beloond met het verlossende woord: Ook Speer was 'fout' want hij heeft van de holocaust geweten, ook al heeft hij dat tijdens de processen in Neurenberg, in zijn boek 'Herinneringen' en in de gevangenisdagboeken ontkend. De rechters geloofden hem en daardoor ontliep hij de doodstraf. Hij kreeg als belangrijkste medewerker van Hitler slechts twintig jaar gevangenisstraf.

Wie de biografie leest, kan haast alleen maar blij zijn dat Speer nog 75 jaar kon worden. Zo werd hij een onschatbare bron van informatie over nazi-Duitsland.

Maar hoewel Sereny in haar biografie steeds terugkomt op de vraag of Speer nu wel of niet wist van de holocaust - vast staat dat hij er niet actief bij betrokken was -, blijft deze kwestie eigenlijk van ondergeschikt belang. Sereny vraagt hem er steeds direct en via omwegen naar, maar hij ontwijkt de vragen of geeft vage antwoorden zoals: “Ik had het kunnen weten, als ik maar had gewild”. Zij vraagt hem dan of dat wat uitgemaakt zou hebben: “Nee, ik zou op de een of andere manier doorgegaan zijn die man te helpen zijn oorlog te winnen”, antwoordt hij. De speurtocht naar de persoonlijkheid van Speer bleef voor de schrijfster voorop staan. Alleen zo kon ze zijn vertrouwen winnen en een zo belangrijk manuscript afleveren.

Albert Speer had een ellendige jeugd, vooral omdat zijn vader en moeder hem geen blik waardig keurden. Hij werd architect omdat zijn vader dat ook was en wilde dat zijn zoon in zijn voetsporen trad. Al gauw bleek dat hij ook daarmee zijn vaders liefde niet kon winnen. Als Speer door zijn vrienden tegen zijn zin ('Voor mij was politiek iets luidruchtigs en vulgairs') betrokken raakt bij de nationaal-socialisten, is hij er allesbehalve van overtuigd dat zij de chaotische Republiek van Weimar kunnen vernieuwen. Hij geeft zich aan de partij gewonnen, wanneer hij voor het eerst Hitler in het openbaar hoort spreken en ontdekt dat deze man allesbehalve “een krijsende, wild gebarende fanaticus in uniform” is, zoals hij had verwacht.

Het lidmaatschap van de NSDAP leverde hem zijn eerste opdrachten op als zelfstandig architect. Hitler merkte hem op toen bleek dat de architect Speer bereid was dag en nacht te werken en al zijn grote opdrachten binnen de beloofde termijn voltooide. Maar de vonk sloeg pas echt over toen Hitler de nog onbekende, 28-jarige Speer uitnodigde voor de lunch.

“Ik dacht dat ik erin bleef. Ik had net die morgen, toen ik op het werk rondliep, wat gips aan mijn pak gekregen en Hitler zag me weifelend naar mijn besmeurde mouw kijken. 'Maakt u zich geen zorgen, dat knappen we boven wel op', zei hij. Hij nam me mee naar zij privé-vertrekken, een verdieping hoger, en vroeg zijn huisknecht om zijn donkerblauwe jasje. Voordat ik het wist, liep ik achter Hitler aan de salon weer in, gekleed in zijn jasje. Daar zat ik naast hem te eten, in zíjn jasje, en uitverkoren als vrijwel de enige met wie hij converseerde. Het duizelde me van opwinding”, vertelt Speer.

Vanaf dat moment was Speer gehypnotiseerd en verliefd op de man die hem nodig had om zijn waanzin ook in bouwwerken om te zetten. De liefde was wederzijds. Hitler had eigenlijk zelf architect willen worden en zag in de bescheiden, uiterst dienstbare, mooie jongeman zijn alter ego. Het werd nooit een lichamelijke relatie, als je Speer mag geloven, maar verder had het contact tussen beide mannen alles van de grote liefde. Ze speelden jarenlang een uiterst puberaal spelletje wanneer ze samen waren. Oorlog of geen oorlog, Speer en Hitler keken elkaar bij een kopje thee net zolang in de ogen tot één van beiden het niet meer volhield. Volgens Speer was Hitler meestal de verliezer.

Hoewel Speer aan het eind van de oorlog zijn meester enigszins ontrouw werd, bleef de wederzijdse liefde bestaan. Er was namelijk nog een factor bijgekomen. Speer was inmiddels verslaafd geraakt aan de macht die hem was toebedeeld. De andere nazi-topmannen zoals Goebbels en Göring zagen Speer jarenlang als een mogelijke opvolger van Hitler.

De liefde voor de mens Hitler, en niet zozeer voor diens waanvoorstellingen, overschaduwde zelfs volkomen Speers eigen gezinsleven. Zijn vrouw Margret en zijn kinderen - die kort na elkaar geboren werden nadat Hitler zich erover verbaasd had dat Speer nog geen kinderen had - zagen hem nooit. Dat contact ontstond ook niet toen hij in 1966 uit de gevangenis kwam. Alleen zijn dochter Hilde zocht altijd conctact met hem. Haar brieven dwongen Speer over zijn schuld na te denken. De andere kinderen negeerden hem.

De ouders van Speer waren zeer stellige anti-nazi's en verbraken het contact zodra Albert lid werd van de NSDAP. Slechts één keer deden ze een beroep op hun zwarte schaap. Ze wilden dat hij, inmiddels Hitlers belangrijkste oorlogsminister, probeerde zijn broer Ernst uit Stalingrad vrij te krijgen. Speer ondernam weliswaar een poging, maar de vraag is of hij niet méér had kunnen doen. De lievelingszoon van zijn ouders stierf in ieder geval nog voordat Albert alle mogelijkheden had beproefd.

In de gevangenis in Spandau schreef Speer zijn boeken en werd hij, naar zijn zeggen, 'een ander mens'. Hij leunde daarbij op de protestantse dominee Georges Casalis, die in Frankrijk in het verzet gezeten had. Later speelde het begrip van een rabbijn een belangrijke rol. Deze mannen gaven Speer voor het eerst zicht op zijn schuldgevoelens en mede-verantwoordelijkheid. Sereny schrijft hierover tot slot:

“Ik begreep en waardeerde Speers innerlijke strijd en ik zag hierin de terugkeer naar de moreel oprechte standpunten die hij als jongen had ingenomen. Het lijkt me dat er een zekere overwinning schuilt in het feit dat deze man, juist deze man, die zo gebukt ging onder zijn niet te tolereren en onbeheersbare schuld, probeerde een ander mens te worden met hulp van een protestantse dominee, een katholieke monnik en een joodse rabbijn.”

Wie denkt alles over nazi-Duitsland gelezen te hebben, vergist zich. De biografie van Gitta Sereny is een onmisbare bouwsteen voor het begrip van Duitslands zwartste bladzijden. Aan de hand van feiten, rechtbankverslagen, persoonlijke brieven, geschriften van Speer en eindeloze gesprekken met hem, schetst Sereny een psychologisch portret van een hoogst intelligente man die zich met zijn volle verstand overgaf aan zijn onbegrensde liefde voor Hitler. Hij maakte zich zo dienstbaar aan de man die hem voor het eerst in zijn leven 'zelfvertrouwen gaf', zoals Speer zelf zegt, dat hij blind werd voor de gevolgen van zijn handelingen en de vernietingingswaan van zijn leider. Aan de hand van Speers portret geeft Sereny bovendien een haarscherpe kijk op de hele nazi-top.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden