Liefde kan de markt redden

Onderschat het belang van menselijke waarden en relaties voor de economie niet, zo leerden topondernemers, politici en theologen tijdens een symposium op de clipper Stad Amsterdam.

Als een econoom over liefde begint, midden op de dag en heel serieus, let dan op. Niet gaan lachen bij de powerpointpresentatie met grafieken en schema's. Blijf luisteren wanneer daarna ook een bankier en een bestuurder de lof zingen van liefde en geluk.

Op de balans en de jaarrekening zijn deze begrippen niet terug te vinden. Toch noemen ondernemers ze bepalend voor het succes van een bedrijf. Economie gaat over kiezen en samenwerken. Daarbij laten de meeste mensen zich eerder leiden door sympathieën dan door geld. Niet voor niets gaat huidig economisch onderzoek precies hierover.

Dat economie meer over mensen gaat dan over geld, mag een open deur lijken, het is wel een deur die af en toe hard nodig moet worden ingetrapt. Hoe dringend die noodzaak is, maakten vermogensbeheerders, bankiers, ondernemers en theologen elkaar duidelijk tijdens het Ergo-symposium. Voor de derde keer vond deze kruisbestuiving van meer dan 24 uur tussen economen, theologen, filosofen en bestuurders onlangs plaats, op de clipper Stad Amsterdam. Een driemaster waar tijdens Sail talloze bezoekers zich aan vergaapten. Met iets meer vrouwen dan de vorige bijeenkomsten, en iets minder theologen.

Om te voorkomen dat de economische crisis opnieuw en heviger doorzet, is het nodig dat bestuurders elkaar vanaf nu andere vragen stellen bij het nemen van een besluit. Het onthutsende is dat die vragen opvallend simpel zijn. Is het doel van een onderneming alleen winst maken of ook werkgelegenheid verschaffen? Van wie zijn de miljarden waar pensioenfondsen over beschikken? Zou een ondernemer zelf wel willen kopen wat hij aan anderen probeert te verkopen? Wat betekent het voor de samenleving wanneer een bank een grote transactie doet? In de bestuurskamers moeten dringend andere vragen worden gesteld, zo klonk uit de mond van onder meer vermogensbeheerder Angelien Kemna en van topvrouw Herna Verhagen van PostNL. Anders komt er een volgende crisis.

Bewogenheid

Op dat moment komt de liefde in beeld. Niet de romantische liefde, maar de bewogenheid en betrokkenheid bij het personeel, de klant, iedereen die met het bedrijf in aanraking komt.

Gastheer en initiator van deze uitwisseling tussen geesteswetenschappen en de harde economische sector, is Frits Goldschmeding. De 82-jarige ondernemer richtte in 1960 Randstad op. Nu een wereldwijd bedrijf dat succesvol genoemd kan worden als het gaat om de omvang, de omzet en het financiële resultaat.

Natuurlijk wilde hij als ondernemer flink winst maken. Maar Goldschmeding heeft iets unieks in zijn geestelijke bagage. Hij volgde ooit colleges bij de gereformeerde filosoof Herman Dooyeweerd. De man van de 'Wijsbegeerte der wetsidee' en van de aspectenleer. Geen enkel aspect van het leven kan op zichzelf staan, dus ook de economie niet, betoogde de filosoof Dooyeweerd, en met die boodschap plantte hij zonder zich dat te realiseren een zaadje in het hart van zijn student, de latere ondernemer Frits Goldschmeding. Goede relaties met klanten en personeel zijn minstens zo belangrijk als de cijfers op de balans en de winst- en verliesrekening, realiseerde Goldschmeding zich. Een gezond bedrijf realiseert de belangen van de klant en die van de ondernemer simultaan. Aan de Amsterdamse hoogleraar Van der Kooy, bij wie hij ook college liep, ontleende hij het uitgangspunt 'kennen, dienen, vertrouwen', dat de basisvisie voor Randstad is geworden. Een ondernemer moet zijn klanten en zijn personeel kennen, hen dienen en een vertrouwensrelatie met hen opbouwen. Dat dit het maken van winst allesbehalve in de weg staat, laat Randstad zien.

"Ik wilde wat terugdoen voor de maatschappij", zegt Goldschmeding op de vraag wat hem drijft om nu ook de Goldschmeding stichting voor mens, werk en economie in het leven te roepen. Doel is de financiering van 'academisch onderzoek waar samenleving en economie beter van worden'.

De huidige economie is fragiel, instabiel en allesbehalve bestand tegen financiële onrust uit bijvoorbeeld China of Japan, waarschuwden econoom Bas Jacobs (Erasmus Universiteit), oud-president van De Nederlandsche Bank Nout Wellink en vermogensbeheerder Angelien Kemna. Economische modellen houden geen enkele rekening met wat er in de financiële sector gebeurt, en al evenmin met de invloed van relaties. En laten die twee factoren nu een economie kunnen maken en breken.

Hoog tijd voor economen om de blik te verbreden. Daarbij reiken theologen en filosofen ontbrekende gereedschappen aan, blijkt uit de samenwerkingsverbanden die ontstaan zijn na de vorige twee Ergo-bijeenkomsten. Zo gaf kerkhistoricus Paul van Geest aan directeur Peter Blom van de Triodosbank en aan financieel onderzoekster Helen Toxopeus begrippen mee uit het werk van Augustinus van Hippo. Deze kerkvader (354-430) dacht ook al na over de juiste manier om met geld en goederen om te gaan. Systematisch zelfonderzoek naar drijfveren om iets te kopen of te verkopen, naar de vraag of het handelen bijdraagt tot bloei of louter tot eigen genot, is makkelijk te vertalen naar dilemma's die nu in de bestuurskamers spelen. Banken zijn veel op transacties gericht en te weinig op relaties. Naast de vraag of de transactie financieel verantwoord is, moet ook de vraag klinken, wat de maatschappelijke levenskracht ervan is.

Pijn en lijden

Zelfonderzoek naar drijfveren is niet het enige uit het werk van Augustinus, de man die nog nooit van derivatenhandel had gehoord, dat nu kan bijdragen aan een gezondere economie, hield Paul van Geest de bankiers, hoogleraren economie en ondernemers voor. Wie de drijfveren koppelt aan deugden, krijgt iets in handen om systematisch aan een gezondere organisatie te werken. "Verzamel mensen om je heen die met je omgaan om wie je bent, niet om je positie of omdat ze bang voor je zijn."

En ook: "Aanvaard dat pijn en lijden erbij horen." Open deuren misschien, alweer, maar ook deze waren even over het hoofd gezien.

Vermogensbeheerder Angelien Kemna (APG) laat zien hoe drijfveren kunnen uitwerken bij het houden van een goede koers. Ze woonde een tijdje in de VS, in 2007. In haar wijk zag ze tot haar verbijstering tenten verschijnen, waar ouderen in bivakkeerden. Die waren door de financiële crisis hun huis kwijt en ook hun oudedagsvoorziening. Om in hun onderhoud te voorzien, raapten bejaarden op straat dingen op die ze konden verkopen. Eenmaal terug in Nederland nam Kemna die ervaring mee bij haar werk als CFO bij vermogensbeheerder APG. Het pensioenkapitaal dat APG beheert is 400 miljard. Met de beelden van de ouderen in haar wijk in de VS voor ogen ziet Kemna vooral dat dit enorme bedrag bestaat uit heel veel kleine bedragen, die de zekerheid vormen voor al die mensen die erop rekenen ooit 800 euro per maand uitgekeerd te krijgen. Bij zulk werk is inlevingsvermogen nodig, om de betekenis van het totaalbedrag in te zien. "Verplaats je in degenen voor wie je werkt."

Op het dek van de clipper Stad Amsterdam, in de pauze tussen de sessies door, komen de praktische voorbeelden langs van de nieuwe, duurzame economie waarin menselijke waarden als hoop en vertrouwen vigerend zijn. Zoals het voorbeeld van pensioen in natura. De zekerheid van een woning en inkomen, na hun pensioen, is voor mensen veel belangrijker dan een bepaald bedrag in geld. Enkele pensioenfondsen richten zich daarom op uitkering in natura. Daarover zijn inmiddels de eerste afspraken gemaakt met toekomstige pensioengerechtigden.

Topvrouw Herna Verhagen van PostNl moest vier jaar geleden het bedrijf uit een diepe crisis halen. Medewerkers en klanten waren ontevreden en de financiële resultaten liepen hard terug in de krimpende markt. PostNl is nu een stuk gezonder. Verhagen heeft nooit alleen de winst- en verliesrekening voor ogen gehad. "We hebben 70.000 medewerkers, en daar horen gezinnen bij die afhankelijk zijn van het inkomen.'' Naast financieel resultaat telt voor Verhagen net zo goed de betrokkenheid van de medewerkers. "Liefde en geluk zijn niet te delegeren aan de afdeling Human Recource Management", zegt ze droogjes. De tevredenheid van de medewerkers moet vanuit het hele bedrijf komen. Al lukt dat nooit voor iedereen. 8000 medewerkers moesten weg. Kerkvader Augustinus wist het al: pijn en lijden horen erbij.

Betrokkenheid

Voor Verhagen, in 2014 door Opzij uitgeroepen tot machtigste vrouw van Nederland, is de tevredenheid van de medewerkers niet een middel om een goed financieel resultaat te bereiken. "Die twee moet je niet tegenover elkaar zetten. Voor mij is betrokkenheid van de medewerkers net zo goed een doel."

Dat ook ondernemers op hun hoede moeten zijn als het om de liefde gaat, liet econoom Eric van Damme duidelijk weten. Mensen doen liever zaken met iemand die ze kennen en aardig vinden dan met een onbekende, ook al kan het laatste tot meer winst leiden. Zakendoen met vrienden, heet dat geen vriendjespolitiek? Van liefde in de economie kan zomaar corruptie komen, debiteerde Van Damme.

Nog meer reden om daar eens goed naar te kijken. Op de markt laten de meeste mensen zich door iets anders verleiden dan door de prijskaartjes. Zo gaan ze ook naar die joviale kaasboer die af en toe wat weggeeft. Juist dat zorgt ervoor dat de markt blijft bestaan.

Wat hebben de Ergo-bijeenkomsten opgeleverd?

Gezamenlijk onderzoek van economen en theologen / filosofen. Bijvoorbeeld Govert Buijs en Johan Graafland over deugden en economie

Samenwerking tussen de Tilburg School of Theology (Paul van Geest) en de Erasmus-universiteit (Harry Commandeur), gezamenlijk promotieonderzoek over liefde op grensvlak economie en geesteswetenschappen

Onderwijsprogramma over economie, door Marcel Canoy en Lans Bovenberg, op diverse middelbare scholen.

Goldschmeding Stichting voor mens, werk en arbeid, voor financiering academisch onderzoek

Inbreng van theologen bij opleidingen van bestuurders en economen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden