Boekrecensie

Liefde in oorlogstijd

Arno Geiger Beeld Heribert Corn

De Oostenrijker Arno Geiger schetst een alledaags, door de oorlog opgeschrikt bestaan.

‘Onder de Drachenwand’ van de Oostenrijkse schrijver Arno Geiger (1968) gaat over lief en leed in oorlogstijd. Decor is het bergplaatsje Mondsee onder de Drachenwand waar de Oostenrijkse dienstplichtige soldaat Veit Kolbe, tijdens de Tweede Wereldoorlog na een veldtocht in Oekraïne niet al te ernstig gewond geraakt, zo goed en zo kwaad als het gaat probeert te overleven. De oorlog is er voelbaar, zij het niet heel erg; eigenlijk heeft het dagelijks leven de overhand. Maar steeds dreigt Veit teruggeroepen te worden naar het front.

Geiger schetst het beeld van een door oorlog opgeschrikt maar toch ook min of meer alledaags bestaan, doorschoten met briefverslagen van buitenaf waarin het ware oorlogsgeweld, in Kolbe’s geboortestad Wenen en in Duitsland, tot de bewoners van Mondsee doordringt: voedselgebrek, pogroms, bombardementen. Dat oorlogsleed op afstand staat misschien in schril contrast met de rust in het dorpje maar Geiger laat zien dat ook vermeende vrede z’n eigen variëteit van rampspoed en geluk te verwerken heeft: de vreselijke hospita en haar nazigezinde man, Veit die een blauwtje loopt maar vervolgens zijn grote liefde vindt, het verliefde meisje Nanni dat op ongelukkige, niets met de oorlog uitstaande wijze omkomt, de aanwezigheid van een inspirerende, alles relativerende Braziliaan, de onverwachte moord op Veits oom: oorlog en vrede, je treft het in alle dimensies overal aan.

Tanende vertrouwen

Niet dat Geiger het oorlogsgeweld relativeert, integendeel, maar hij laat zien dat zelfs in de ergste omstandigheden de mens zijn gang probeert te gaan. Of je nu aan de goede of de foute kant staat. Want dat moet je je als lezer steeds realiseren: Geiger beschrijft in zijn roman een gemeenschap in nazi-Duitsland/Oostenrijk met haar hoop op de overwinning en haar tanende vertrouwen in een goede afloop.

Hoofdfiguur Veit Kolbe, student elektrotechniek in spe, haat de oorlog, niet zozeer uit principe als wel uit opportunisme. Hij wil gelukkig worden en een maatschappelijke carrière opbouwen, maar lijkt daar niet toe voorbestemd: “Ik had geprobeerd aan de verwachtingen te voldoen, mij waardig te betonen tegenover het land, mijn voorouders, de geschiedenis. Maar wie was de geschiedenis? Waar kwam die vandaan, waar ging ze heen? Waarom was het niet omgekeerd: dat de geschiedenis zich tegenover mij waardig zou betonen?”

Het is die waaromvraag die in dit boek centraal staat. Niet expliciet maar in alles wat de protagonisten overkomt. Daarnaast heeft Veit periodiek last van zijn op het slagveld in Oekraïne opgelopen oorlogstrauma’s die hij met een pilletje probeert te bezweren ten teken dat oorlog niet alleen maar een politiek-maatschappelijk verschijnsel is maar ook een fysiek-organische ramp. Oorlog maakt mensen ziek, zelfs als ze in relatief rustige omstandigheden verkeren.

Maatschappelijke pendant

Tegen de achtergrond van die zich naar zijn eind slepende oorlog schildert Geiger op meeslepende wijze een wereld van menselijke dimensies, vol sprekende details die laten zien hoe absurd maar ook hoe bedwelmend niet alleen de oorlog maar ook het leven zelf kan zijn: een parachutist die onderweg zijn laarzen kwijtraakt en blootsvoets door de sneeuw moet banjeren, iemand die zich opwindt over een inktvlek in het tafelkleed, een hospita die boos is omdat Veit een energieverslindende hoogtezon gebruikt, een muis in een gasmaskerslang die de drager de adem afsnijdt.

En de wat grotere dingen, de zoektocht naar het verdwenen meisje Nanni, de vlucht van de opstandige Braziliaan, de moord op de bureaucratische oom, en dat alles doordesemd van de alleszins gewone, maar toch op een of andere manier emotionerende liefde tussen soldaat Veit en getrouwde vluchtelinge Margot, want dat is deze roman bij alle decorstukken toch vooral ook: een liefdesroman van twee mensen die door de oorlog elkaars pad kruisen.

Omslag ‘Onder de drachenwand’

In ‘De oude koning in zijn rijk’ schilderde Geiger eerder liefdevol de groeiende band tussen een zoon en zijn dementerende vader. ‘Onder de Drachenwand’ is in zekere zin een maatschappelijke pendant daarvan: langzaam went de wereld aan oorlogsleed en -liefde en probeert ze er het beste van te maken.

Karakteristiek vind ik deze kerkhofscène waarin de eenjarige Lilo langs de graven kruipt: “Lilo trok zich aan een van de graven op, keek naar ons en sloeg haar vrije hand op de steen. Op dat moment ging er een lichte windvlaag door de struiken naast ons, de bladeren ritselden zachtjes. Een zwerm vogels vloog uit een eik op.” Alsof het goddelijke zich manifesteert zelfs in de diepste rouw.

Feelgood-roman

Uit het nawoord, waarin als in goede oude Russische romans het verdere leven van de hoofdpersonen nog even kort wordt samengevat, kun je opmaken dat Geiger zijn roman op ware geschiedenissen heeft gebaseerd. Toch moet het in de eerste plaats zijn verbeeldingskracht zijn die de verhalen, die zich immers ver voor zijn tijd afspelen, kleurt. Hij beschrijft zaken, scènes, gevoelens alsof je ertussen staat. Zenuwtrekjes, luchtjes, onbegrepen taferelen, tegenstrijdige emoties: Margot huilt als ze over de bombardementen op haar geboortestad Darmstadt hoort maar lacht even later als ze een koolmees bevrijdt die in de vliegenvanger is gevlogen. Uiteindelijk voel je bij alle menselijke gemodder, tegenslag, oorlogsleed en zelfs het vermoeden van de Holocaust deze waarheid, door Veit in zijn liefde voor Margot ervaren: “Want de schoonheid van de wereld bestond, dat was zeker, ze had altijd bestaan en zou blijven bestaan.”

‘Onder de Drachenwand’ is dus in zekere zin een feelgood-oorlogsroman waarin de liefde overwint. Bij het (tijdelijke) afscheid van Margot realiseert Veit zich: “Ik heb nooit méér aan het leven gehangen dan op dat moment.” Dat lijkt me de ultieme conclusie van deze mooie en aangrijpende roman.

Oordeel: aangrijpende, mooie feelgood- oorlogsroman.

Arno Geiger
Onder de Drachenwand
Vert. Wil Hansen. De Bezige Bij; 400 blz. €24,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Meer recensies leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden