Review

Liefde, dood en necrofilie

De laat-middeleeuwse Spaanse vorstin Johanna kon de dood van haar geliefde Philips de Schone niet verwerken. Tijdens nachtelijke omzwervingen sleepte ze het lijk liefdevol met zich mee, omdat ze geloofde dat het moment van zijn wederopstanding nabij was. De opera-in-wording over Johanna de Waanzinnige van de Nederlandse componist Robert Zuidam (1964) beleeft in 2003 in het Amerikaanse Tanglewood zijn integrale première. Zaterdag krijgt het publiek van de Matinee op de vrije zaterdag alvast een voorproefje in het Amsterdams Concertgebouw (Grote Zaal), in een programma dat vóór de pauze verder de Nederlandse première van Zuidams twee liederen op teksten van de breedsprakige Schotse volksdichter William McGonagall presenteert (Kleine Zaal). Een lofzang op een spoorbrug, die in het tweede lied omslaat in ontzetting over de rampzalige instorting van het gevaarte.

Niet alleen ligt volgens Zuidam het onderwerp van zijn nieuwe opera mijlenver af van zijn eersteling 'Freeze', over de Amerikaanse miljonairsdochter Patricia Hearst die zich aansluit bij haar ontvoerders: ,,'Freeze' was een verhaal met veel meer toeters en bellen, terwijl dit nieuwe werk veel spaarzamer is. Bij mijn eerste opera werd ik overdonderd door het maakproces: het was alsof ik een gigantisch schip de haven in moest loodsen. Dat was op zich al zó'n grote opgave, dat ik nauwelijks toekwam aan mijn eigenlijke doel. Nu werk ik veel meer vanuit een gevoel van zekerheid.''

,,Mijn nieuwe muziektheaterwerk is een echte kameropera, waarin bovendien veel minder dramatische handeling voorkomt. Op het verhaal van Johanna de Waanzinnige -dat in het verleden al tal van dichters, schilders en componisten wist te inspireren- werd ik enkele jaren geleden door een vriend geattendeerd. Sindsdien is het me steeds meer gaan fascineren. De titel van het fragment dat zaterdag in première gaat, 'Foemeneis blandimentis gaudebat' ('het minnekozen van vrouwen verschafte hem veel genoegen') is een citaat uit een kroniek van die tijd, een karakterbeschrijving van Philips de Schone.''

,,De opera gaat over liefde, dood en necrofilie: tijdens zijn leven wist de losbandige Philips voortdurend aan de aandacht van Johanna te ontsnappen. Maar toen hij eenmaal dood was, liet ze haar geliefde niet meer los. Daar ging Johanna heel ver in. Tijdens de nachtelijke omzwervingen hield haar gezelschap regelmatig halt om de doodskist te openen. Omstanders zagen in de doodskist niets anders dan de vage contouren van een liggende man. Maar zij omhelsde en kuste hem.''

De rest van haar leven bracht Johanna door in een kerker, met één venstertje dat uitzicht bood op het praalgraf van Philips. De opera speelt zich in deze ruimte af, een metafoor voor haar hoofd. Het wordt een soort omgekeerde opera: normaal gesproken gaan er mensen dood, maar hier komen er vanuit de eenzaamheid van de kerker steeds meer Philipsen en Johanna's tot leven.

,,Hun huwelijk, overlijden en de nachtelijke omzwervingen zijn gebeurtenissen die ik gelijktijdig op toneel wil laten verschijnen, zoals in middeleeuws drama gebruikelijk was. De scène 'Foemeneis blandimentis gaudebat' is een voorstudie, waarin de nachtelijke optocht van Johanna met vijf monniken wordt verklankt. Het is als een voorbijtrekkende processie, waarin ik de geestelijken een soort gregoriaanse melodie toebedeel. Johanna zingt daar een hoofse Spaanse tekst bij, met een heel andere melodische kleur.''

,,Aan het slot klinkt ook 'Delicta Juventutis', het motet dat renaissancecomponist Pierre de la Rue ter gelegenheid van de dood van Philips schreef. In concertmuziek zou ik dit soort citaten niet gebruiken, maar in theatermuziek heb ik daar minder moeite mee. Het zet het verhaal in een historische context, waar ik vervolgens mijn eigen muziek overheen schilder.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden