Licht op Moeder Aarde

In de serie De Schepping vertellen kunstenaars over het tot stand komen van een kunstwerk. In deze aflevering de lichtkunstenaars van Urban Waste Collective over hun blikken wereldbol.

De wereld is sociaal, de wereld is duurzaam, de wereld is multicultureel én de wereld is interactief. Tegen zoveel verantwoorde argumenten kon de organisatie van het Amsterdam Light Festival niet op. En daarom is de wereldbol van Urban Waste Collective - want daar hebben we het over - straks te zien op het evenement dat donderdag begint. Het gelegenheidskunstcollectief rekende af met de meeste van de 320 internationale inzendingen en is een van de dertig te bezichtigen werken.

'Waste Lights Waste World' meet 4,5 meter in doorsnee en is gemaakt van 10.000 ledlampen die gevoed worden door 'leeg gewaande' batterijen van festivalbezoekers. De vijf bedenkers benadrukken met hun eigen blik op Moeder Aarde de bruikbaarheid van afval en refereren met hun kleurgebruik aan het multiculturele karakter van Amsterdam.

Ook letterlijk een eigen blik, want de verlichte aarde is gemaakt van 8.000 bier- en frisdrankblikjes. Die werden op maat geknipt door deelnemers van Re-integratiebedrijf Amsterdam (RBA). Mensen voor wie het leven niet als een rode loper ligt uitgerold, zogezegd.

Het Urban Waste Collective bestaat dus niet alleen uit architect en binnenhuisarchitect Peter Dautzenberg, zijn dochter Liz, student journalistiek en media aan de UvA, bouwkundige Dennis van der Laan, bouwkundig ontwerper en student aan de Academie van Bouwkunst, Mick Madder en Zoë Carpentier Alting, student Spatial Design aan de Hogeschool van de Kunsten. Maar óók uit het team van RBA Herstelling. "Je kunt dit niet met één hoofd bedenken, iedereen is wel ergens goed in. En vergeet de bezoekers niet", zegt Peter Dautzenberg. "Zij zorgen er met hun meegenomen lege batterijen voor dat de aardbol blijft branden. Het is een interactief kunstwerk."

Jullie begonnen bij nul. Hoe ontstaat zo'n idee dan?

Peter Dautzenberg: "Met brainstormen. We waren het er snel over eens dat de locatie heel belangrijk was. Waar moest ons kunstwerk komen te staan? Hoe komt het effect dat we beogen het beste tot zijn recht? Onze voorkeur ging uit naar het Wertheimpark. Om precies te zijn: naar een boom in het Wertheimpark. Die boom zagen wij als een ideale dragende constructie. Maar het mocht niet. De bomen daar zijn ziek, de restricties dwongen ons om onze gedachten te verleggen. Zo viel de optie The World is a Tree dus af."

Een gevalletje van materiaalpech dus.

Liz Dautzenberg: "We moesten op zoek naar ander materiaal dan takken om uit te beelden wat we wilden zeggen en op een of andere manier kwamen we al snel uit op blik. Daar kun je makkelijk mee werken, je kunt er veel kanten mee op. De esthetiek van blik sprak ons ook aan; blik is mooi."

Het idee van de wereld, de aarde, bleef. Waarom hebben jullie voor een verlichte wereldbol gekozen?

Liz: "We zagen het beeld voor ons van de aarde, gezien vanuit de ruimte. Dat fascineert. Het zegt veel over de verhoudingen in de wereld en ook over lichtvervuiling. De foto's die astronaut André Kuipers vanuit de ruimte twitterde, inspireerden ook. Je zou 'Waste Lights Waste World' kunnen beschouwen als een milde kritiek op lichtvervuiling. Het paradoxale is dat we met dit kunstwerk zelf, ondanks het feit dat we verloren gewaande energie hergebruiken, toch ook een beetje meedoen aan luchtvervuiling. Al is het niet zo dat het hele kunstwerk steeds aan is. Je ziet dan weer meer licht en dan weer minder. Net zoals dat beeld vanuit de ruimte, waar je de connectiviteit tussen mensen en licht goed kunt zien."

Voor ons op tafel ligt een verknipt Coca-Colablikje met daarin lampjes aan draadjes. Die beginnen nu pas iets zwakker te branden. Na twee weken. Test geslaagd, stellen de kunstenaars vast. Twee weken branden op batterijen die normaal gesproken weggegooid zouden worden, dat was precies de bedoeling. 21.400 batterijhouders komen er straks te hangen in een huisje naast de verlichte wereldbol. Daar kan het publiek zijn van huis meegenomen 'lege' batterijen zelf in de houders steken. Een controlelampje op de houders geeft aan welke batterijen aan vervanging toe zijn.

Dennis van der Laan: "Wij gebruiken dus nooit het energienet van Amsterdam. En als de batterijen dan écht op zijn, komen ze in een grote ton terecht. Het is allemaal waste. Ons kunstwerk is zo gemaakt dat we het aan het eind van het festival zo de zeecontainer in kunnen schuiven, om hopelijk op verschillende plekken geëxposeerd te worden. Het kunstwerk is zeker niet gemaakt om weggegooid te worden."

Liz: "Want dat was óók een belangrijk doel dat we onszelf hadden gesteld: we wilden iets met afval doen. Met verspilling."

Peter: "En iets met Amsterdam. We gingen op onderzoek uit en kwamen er achter hoeveel zwerfvuil deze stad per dag krijgt te verstouwen. In Amsterdam worden in één dag 8.000 blikjes buiten de prullenbak gemikt."

Waarom kozen jullie voor samenwerking met RBA Herstelling?

Peter Dautzenberg: "Ik ben architect en had al vaker met RBA samengewerkt. Dat was goed bevallen. Bovendien hadden we de werknemers en werkmeesters van RBA hard nodig. Vergeet niet dat we al negen maanden met dit project bezig zijn; er zitten waanzinnig veel arbeidsuren in 'Waste Lights Waste World'. RBA Amsterdam biedt deelnemers een werkervaringstraject, ze wennen hier aan het werken. Het is een voortraject zodat ze hierna een opleiding kunnen doen of ergens werken. De mensen van de RBA zijn nu bezig met het herstellen van de forten rond Amsterdam. Toch waren ze bereid om zes mensen af te staan om aan ons project te werken. Die hebben uiteindelijk 8000 conservenblikjes stukgeknipt. Van allerlei merken en dus in tal van kleuren. Daar zijn wij heel blij mee, maar het is ook voor hén goed. Omdat ze iets nieuws leren en met z'n allen iets maken. We betrekken ze ook bij alles."

Moet een kunstwerk een boodschap brengen?

Peter Dautzenberg: "Dat hoeft niet per definitie. Het kan wel een vertrekpunt zijn. Je moet toch nadenken over brandstoffen die opraken en over herbestemmingen. Voor dit project was het wel belangrijk. We hebben veel aandacht besteed aan onze presentatie, aan wat we wilden vertellen. Zonder goede presentatie kun je wel op het dak gaan zitten met je verhaal."

Zijn dochter: "Het zou wel leuk zijn als die blikjes divers van kleur worden. Dus niet alleen Cola-Cola of Heineken, maar ook Fernandes. Dat zou mooi de veelkleurige samenleving van Amsterdam belichten."

Lichtkunst is in opmars. Hoe zou dat komen?

Zoë: "Omdat we steeds meer met licht kunnen en nieuwe technieken worden ontwikkeld. Een ledlampje geeft bijvoorbeeld veel licht, maar is ook duurzaam en zuinig en daardoor makkelijker in gebruik. Daarnaast kun je met licht een sfeer bepalen in allerlei ruimtes en natuurlijk spectaculaire effecten maken die goed toegepast kunnen worden in kunst."

Mick Madder: "Behalve dat licht erg praktisch is om bijvoorbeeld niet van de trap te vallen wordt je biologische klok ermee gekalibreerd en kan gedrag ermee worden beïnvloed. Dit gebeurt niet alleen bij mensen, maar ook bij dieren. Er zijn vogels die zichzelf 'doodvliegen' omdat ze denken naar een opkomende zon te kijken, terwijl het in werkelijkheid kassen zijn die hun licht naar de hemel richten. Lichtvervuiling. Het lichtpatroon dat te zien is op ons project. 'Waste Lights Waste World' is het 'lichtvervuilingsnetwerk' van onze aarde, zoals dat vanuit de ruimte te zien is. Dit is één van de aspecten waar wij mensen van bewust willen maken met dit kunstwerk."

Lichtfestival

Het derde Amsterdam Light Festival duurt van 27 november tot en met 18 januari. Het thema van het festival is dit jaar 'A Bright City', waarbij de opdracht van de kunstenaars was om 'een ode te brengen aan en een onverwachte kijk te geven op' het leven in de metropool. De organisatie heeft een vaar- en een wandelroute uitgezet. 'Waste Lights Waste worlds' is onderdeel van de wandelroute en is van 15 december tot 4 januari te zien op de Plantage Muidergracht, na bij Artis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden