Libris-jury richt zich op het Boek van de Minste Weerstand

Als een roman wordt bekroond met een van de twee grote literaire prijzen die Nederland rijk is, dan hangt die bekroning meer af van de toevallige samenstelling van de jury dan van de kwaliteit van de roman zelf. Natuurlijk, een apert slechte schrijver zal niet snel met de eer en het geld gaan strijken. Maar van het lijstje van zes, de zogeheten shortlist, wint vaak geen extreem, gewaagd of uitgesproken boek. Integendeel, nogal eens wint het boek waar de juryleden gezamelijk de minste bezwaren tegen kunnen formuleren. Het Boek van de Minste Weerstand.

Het zou wel eens zo kunnen zijn dat de Libris Literatuur Prijs 1999, die aanstaande maandag tijdens het traditionele diner in het Amsterdamse Park Plaza zal worden uitgereikt, zal gaan naar de schrijver van zo'n boek. De jury - bestaande uit de hoogleraren letterkunde Marcel Janssens en Frits van Oostrom, de critici Elsbeth Etty en Arjan Peters en voorzitter Ruud Lubbers -heeft een keurig rijtje weten te selecteren uit de 170 romans, novellen en verhalenbundels die het afgelopen jaar verschenen.

Eerst vond de selectie voor de zogeheten 'longlist' plaats. Het had dit jaar weinig moeite gekost vierentwintig boeken van kwaliteit te nomineren. De jury verklaarde 'niet teleurgesteld' te zijn met de literaire oogst van 1998. Opvallend was dat de door critici bejubelde, baksteendikke generatieroman 'Vrouwenzand' van Robert Anker al was afgevallen, net als publiekslieveling 'I.M.' van Connie Palmen.

Op 22 maart werd in Amsterdam de shortlist bekendgemaakt. Belangrijkste afwezigen waren Hugo Claus, twee jaar geleden al winnaar van de Libris Prijs voor 'De geruchten', waarop de roman 'Onvoltooid verleden' van vorig jaar in zekere zin een vervolg is, en Herman Franke, die afgelopen najaar voor zijn roman 'De verbeelding' de Generale Bank Literatuurprijs kreeg uitgereikt. Wél genomineerd werden: 'De procedure' van Harry Mulisch, 'Allerzielen' van Cees Nooteboom, 'De phoenix' van Paul Claes, 'De vaders van de gedachte' van Nanne Tepper, 'De stille omgang' van Ernst Timmer en 'Over het water' van Hans Maarten van den Brink.

In sociologische zin vallen aan dat lijstje twee dingen op. Ten eerste bestaat de shortlist uit creaties van louter mannen. Geen Astrid Roemer, geen Renate Dorrestein, zelfs geen Dirkje Kuik. De jury, waarin toch ook Elsbeth Etty (laatst leverbare titel: 'Dames gaan voor') zitting heeft, sprak over het ontbreken van vrouwen haar teleurstelling uit en verklaarde het met de dooddoener: ,,Dat zegt minder over de kwaliteit van de vrouwelijke auteurs dan over de kracht van de zes wel genomineerde boeken.''

Nee, geef mij dan Jan Hoet maar, die als juryvoorzitter van de afgelopen Generale Bank Prijs op de vraag waarom er geen vrouwen waren genomineerd domweg antwoordde: ,,Moeten ze maar betere boeken schrijven.'' Een trend?

Ten tweede staat er op het lijstje van zes niemand die geboren is na 1962 (Nanne Tepper) en zelfs niet één debutant. Van de longlist hadden wat mij betreft 'Man in de verte' van Otto de Kat, pseudoniem van de uitgever van Balans, Jan-Geurt Gaarland, en het nauwelijks opgemerkte 'De wilde getallen' van Philibert Schogt genomineerd mogen worden.

De uiteindelijke shortlist wordt natuurlijk gedomineerd door twee literaire kanonnen: Cees Nooteboom en Harry Mulisch. Als de overwinning gebaseerd zou zijn op het voorbije oordeel van de gezamenlijke h.h. critici, dan zou Nooteboom zeker het onderspit delven. Zijn roman over de cameraman Arthur Daane, die door Europa zwerft om de verdwijnende wereld vast te leggen, werd zuinigjes ontvangen. Terwijl Mulisch' 'De procedure', over de wetenschapper Victor Werker die uit dode materie leven schept, veelal op positieve pers mocht rekenen. Arnold Heumakers leek in zijn recensie van 'Allerzielen' in NRC Handelsblad de communis opinio over de twee romans te formuleren: ,,Mulisch' romans zijn, met al hun fantastische tournures, werkelijk geheimzinnig; Nooteboom doet alleen maar geheimzinnig, ten einde een in wezen triviale waarheid te versieren en te maskeren.''

Maar de jury vertegenwoordigt niet de grootst gemene deler. Jurylid Arjan Peters, criticus van de Volkskrant, vond nu juist het tegenovergestelde. Hij noemde 'De procedure' schmierend 'de huisbioscoop van Harry Mulisch' en vond dat Nooteboom met 'Allerzielen' nu juist 'zijn allerbeste boek' had geschreven, 'van een oogverblindende schoonheid'.

Het zou me dan ook niet verbazen als de twee grote literaire kanonnen elkaar in de strijd om de overwinning kapot hebben geschoten.

Evenmin waarschijnlijk acht ik het dat Paul Claes, de enige Vlaming in het gezelschap, of Ernst Timmer, de onbekendste genomineerde, maandagnacht met een ton naar huis gaan. De schrijver en 'hertaler' Paul Claes beschikt weliswaar over een 'verbluffende culturele competentie', zoals het juryrapport vermeldt, en heeft met 'De phoenix' zowel een zeer geleerde, als spannende roman geschreven over de Italiaanse neo-platonische filosoof Pico della Mirandola, maar hij lijkt me een te uitgesproken intellectuele, te extreme keuze. Of toch niet? Het juryrapport doet er alles aan deze theorie te ontkrachten: ,,Hoewel Paul Claes bekend is als een writer's writer, vindt de jury dat dit boek juist buiten deze kring genoten kan worden.''

Ernst Timmer lijkt de spreekwoordelijk gevaarlijke outsider. In zijn grillige, labyrintische roman 'De stille omgang', waarin de denksportfanaat Johan Helwig, die in een krankzinnigengesticht terecht is gekomen, zijn oude vriend Joost Beekman vraagt hem te helpen euthanasie te plegen, gaat het niet alleen om het bizar-ironische verhaal, maar uit Timmer ook ouderwets stevige maatschappijkritiek. 'Een effectieve combinatie van moralisme en satire' noemt de jury dat. Maar of het genoeg is om de andere genomineerden het nakijken te geven? Ik denk het niet.

Nee, het zou wel eens kunnen gaan tussen Nanne Tepper en Hans Maarten van den Brink. Tepper wordt door velen beschouwd als een van de grootste literaire talenten, waar in de toekomst nog veel mooie boeken van te verwachten zijn. Net als in zijn met de Anton Wachterprijs bekroonde debuut 'De eeuwige jachtvelden' schreef Tepper 'De vaders van de gedachte' met bravoure, en in een kameleontische stijl. Hij beschrijft met gevoel voor humor en drama de tocht die de uitgebluste cabaretier, met de opmerkelijke naam Co Starring, met zijn doodzieke dochter Merel maakt. De jury oordeelt terecht: ,,Zijn boek is fel, eigenzinnig, stilistisch explosief en bij vlagen van een ongeremde emotionaliteit.''

Zo donker en dreigend als het bij Nanne Tepper af en toe wordt, zo licht en tintelend gaat het toe in de novelle 'Over het water' van H. M. van den Brink. De titel is dubbelzinnig. Over het water is de aanduiding voor de overkant, de rijke buurt waarin de hoofdpersoon, Anton, niet opgroeide en zijn vriend David wel. Het is de plek waar de roeivereniging zich bevindt, waar de twee vrienden in de zonnige zomer van 1939 in de twee zonder stuurman, 'de libelle onder de roeischepen', stappen. Het roeien, de soepele gang 'over het water', waarin de twee vrienden één lijken te worden, vertegenwoordigt de meest intense ervaring van geluk. De stijl van Van den Brink is sensitief, zijn verhaal fascineert vooral, zo schrijft de jury, ,,door wat er allemaal niet in wordt gezegd.'' In 'Over het water denkt Anton: ,,Geluk? Daarover hoor je niet te spreken. Eén woord te veel en het is al belachelijk.''

De novelle van H. M van den Brink oogstte alom lof in de kritiek, jurylid Elsbeth Etty besprak haar zeer lovend, en 'Over het water' werd al genomineerd door de jury voor de Generale Bank Literatuur Prijs. Het is een novelle, waar weinig weerstand tegen kan bestaan, en daarom misschien wel de meest serieuze kandidaat voor de Libris Literatuur Prijs 1999... al blijft het speculeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden