Libië wil geen militaire interventie door EU

null Beeld EPA
Beeld EPA

Om mensensmokkelaars ervan te weerhouden vluchtelingen naar Europa te brengen, wil de EU in Libische wateren militaire middelen gaan inzetten. Daarvoor proberen de Europese lidstaten vandaag in New York een mandaat te krijgen van de VN-Veiligheidsraad. Maar Libië zelf is niet gecharmeerd van de plannen. De Libische VN-ambassadeur zei tegen de BBC dat hij de plannen 'onduidelijk' en 'zorgwekkend' vindt.

Redactie

Deze week wordt er in Brussel gepraat over betere de spreiding van vluchtelingen over de EU-lidstaten, maar voorkomen is beter dan genezen. Daarom wil de EU intensiever samen gaan werken met de landen waar de vluchtelingen vandaan komen en de strijd tegen mensensmokkelaars opvoeren, zoals vorige maand al is besloten op een ingelaste top van regeringsleiders. Maar het programma vereist een mandaat om in Libische wateren en havens op te treden.

Behalve Libische toestemming is ook Russische instemming nodig, maar ook Moskou is waarschijnlijk niet erg enthousiast over de plannen. In een poging de weerstand om te buigen geeft EU-buitenlandcoördinator Federica Mogherini vandaag in New York uitleg over de beoogde operaties, waaraan tien EU-landen een bijdrage zouden willen leveren.

Schepen vernietigen, een kustwacht en vluchtelingenkampen
Mogherini is ondermeer voornemens de schepen van mensenhandelaren te vernietigen die vanuit Libië mensen naar Italië smokkelen. Als dat de toestroom niet stopt, komen waarschijnlijk andere opties in beeld. De opbouw van een Libische kustwacht past binnen de manier waarop Europa de drugs- en mensensmokkel vanuit andere Afrikaanse landen aanpakt. Ook klinkt nu al de roep om speciale vluchtelingenkampen die worden beschermd door Europese militairen. Trouwredacteur Marno de Boer zocht onlangs al uit wat de opties precies zijn.

1. Vernietigen van smokkelschepen
Het tienpuntenplan van de Europese Commissie dat de basis vormt voor de Europese aanpak stelt voor om actief de schepen van mensensmokkelaars te vernietigen. Het plan verwijst naar de successen van de Europese antipiraterijmissie Atalanta die sinds 2008 voor de Somalische kust patrouilleert.

Die operatie gaat een stuk verder dan de bij het brede publiek bekende patrouilles van fregatten. In het begin confisqueerde de missie alleen boten van op heterdaad betrapte piraten, maar sinds 2012 gaan speciale eenheden met helikopters en rubberboten aan land om boten en voorraden brandstof en munitie van de piratenbendes op te blazen. Als het te gevaarlijk is voor een grondoperatie is doelen beschieten met aanvalshelikopters een optie.

De EU kan dit concept ook in Libië toepassen. Nu al nemen de Italiaanse marine en kustwacht smokkelschepen op volle zee in beslag. Enkele jaren geleden konden de smokkelaars hun boten nog hergebruiken. Als de kustwacht in beeld kwam, verlieten ze hun schip met een speedboot. Zodra de vluchtelingen opgepikt waren, keerden ze terug om het lege schip weer naar Libië te brengen.

Smokkelaars kampen met een tekort aan schepen. Ze zijn gedwongen om in geheel Noord-Afrika boten op te kopen. Proactief optreden van Europese krijgsmachten zou de schaarste aan schepen nog acuter maken. Om de effectiviteit van het plan te vergroten, wil de Europese Unie meer samenwerken met Noord-Afrikaanse landen. Controles in Egyptische en Tunesische havens en intensieve patrouilles in hun kustwateren kunnen voorkomen dat smokkelaars nieuwe boten naar Libië brengen. Zo'n plan lost de problemen rond de Middellandse Zee niet volledig op, maar kan als onderdeel van een breder pakket aan maatregelen die de mensensmokkel zeker bemoeilijken.

2. Opbouwen van een kustwacht
Versterking van lokale kustwachten en grensbewaking vormt de tweede component uit het actieplan van de Europese Unie. Daarmee wordt geput uit ervaringen in West-Afrika. Europese marineschepen oefenen regelmatig met lokale krijgsmachten om drugstransporten uit Latijns-Amerika te onderscheppen. In Noord-Afrika houden Marokko en Tunesië met Europese steun migranten tegen. In Libië deed dictator Kadafi hetzelfde tot een door de Navo geleide militaire campagne hem in 2011 verdreef. Mensensmokkelaars profiteren sindsdien dankbaar van de anarchie die volgde.

De Europese Unie wil nu de bestaande samenwerking met buurlanden van Libië opschroeven. De opbouw van een Libische kustwacht staat nog niet op de agenda vanwege een gebrek aan geschikte lokale partners. Maar op de achtergrond zal de zoektocht begonnen zijn naar Libische partijen die bereid zijn om voor langere termijn samen te werken. In ruil voor materieel en advies kunnen zij als een soort knokploeg tegen mensensmokkelaars optreden. De kunst zal zijn partners te vinden die dusdanig belang hebben bij constructieve samenwerking dat ze de verkregen middelen niet meteen op de zwarte markt doorverkopen.

Aan een volledig Europese trainingsmissie kleven vele haken en ogen. Instructeurs die naar Libië gaan, moeten beschermd worden door een flinke troepenmacht. Anders zijn zij een aantrekkelijk doelwit voor ontvoeringen om losgeld en terreuracties van het ook in Libië aanwezige Islamitische Staat. Mogelijk kan de training in een derde land plaatsvinden. De Europese Unie traint bijvoorbeeld al Somalische militairen in Oeganda omdat het daar veiliger is. Libische eenheden zouden in Tunesië of Marokko getraind kunnen worden.

De cursisten naar Europa halen, is minder aantrekkelijk. Het Verenigd Koninkrijk wilde vorig jaar 2000 Libische militairen trainen op een oude legerbasis. De eerste klas van 325 kandidaten misdroeg zich dusdanig dat Londen het programma beëindigde. Negentig rekruten haakten af vanwege de intensieve training, twintig vroegen asiel aan, en vijf maakten zich schuldig aan zedenmisdrijven. Dieptepunt: twee officieren die een man in Cambridge verkrachtten.

3. Safe havens
Verscheidene analisten en ook het CDA en ChristenUnie roepen op tot het creëren van 'safe havens': door militairen beschermde vluchtelingenkampen in Libië en de Sahel. Eventueel zouden de militairen ook smokkelbendes kunnen verjagen die bijvoorbeeld vanuit de Libische kuststad Misrata opereren.

Een volkenrechtelijk mandaat voor zo'n missie lijkt lastiger dan voor het vernietigen van smokkelboten. De aanwezigheid van buitenlandse grondtroepen ligt altijd gevoelig. Bovendien riskeren de militairen in Libië verwikkeld te raken in de lokale machtsstrijd, waarbij de gastheer hoopt dat buitenlandse legers ook zijn lokale tegenstanders uitschakelen.

In Somalië liep een door de Verenigde Staten geleide poging hoofdstad Mogadishu te beveiligen in 1993 slecht af. Amerikaanse commando's die de machtige krijgsheer Aideed probeerden te arresteren, raakten ingesloten in de nauwe straten van Mogadishu. Achttien militairen sneuvelden en de beelden van een door de straten gesleept lijk gingen de wereld over.

Maar het echte probleem van de 'safe havens' is niet-militair. Veel vluchtelingen willen helemaal niet naar zo'n kamp. Migranten die vanuit Afrika via Libië Europa proberen te bereiken, ontvluchten armoede en een slecht functionerende economie. Libiërs kunnen al naar veiliger delen van het land trekken, en ook voor Syriërs zijn er opvangplekken in de regio.

Een risicovolle tocht met als perspectief een verblijf in Europa is voor grote groepen mensen toch aantrekkelijker dan een jarenlang verblijf in een tentenkamp. Ook een door de EU betaald kamp met Europese militairen aan de poort zal veel mensen niet afhouden van een overtocht.

Een kamp in de Libische stad Misrata zal eerder gebruikt worden als 'bed, bad en brood' door mensen die hun illegale overtocht voorbereiden. Nu wachten vluchtelingen vaak in barre omstandigheden op hun bootreis. Als de beschermers van het vluchtelingenkamp erin slagen ook de smokkelaars uit Misrata te verdrijven, zullen de bendes en hun potentiële klanten simpelweg naar een andere kustplaats trekken.

4. Het Australische model
De Australische regering gooit het over een andere boeg. Premier Abbott redeneert dat als vluchtelingen nul procent kans hebben op een leven in Australië, ze niet langer mensensmokkelaars betalen voor een risicovolle boottocht. Met 'Operatie soevereine grenzen' sleept de Australische marine consequent boten met vluchtelingen terug richting Indonesische wateren.

Als de smokkelboot dreigt te zinken, worden de vluchtelingen in oranje reddingsboten geplaatst en zodra de getijden gunstig staan losgelaten richting verlaten Indonesische stranden. Mocht iemand toch Australische wateren bereiken, dan volgt transport naar een asielzoekerscentrum in Papoea Nieuw-Guinea of Nauru. Vervolgens betaalt de Australische regering Cambodja om asielzoekers van wie de aanvraag is toegewezen een definitieve opvangplek te bieden.

Los van juridische bezwaren - het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens zou gewijzigd moeten worden - is deze strategie onhaalbaar vanwege de fundamentele politieke verschillen tussen Australië en de Europese Unie. In Canberra zit één (rechtse) regering, die een plan opstelt en dat compleet door de eigen marine kan laten uitvoeren. In Europa is de macht verdeeld tussen de Brusselse instituten en de 28 lidstaten, die bij militaire operaties allemaal een vetorecht hebben.

Alternatief
Als het mandaat van de Veiligheidsraad vandaag niet loskomt, rest Europa de optie om direct met de Libische autoriteiten te onderhandelen. Die beheersen weliswaar niet hun volledige grondgebied, maar kunnen volgens het internationale recht als de officiële regering nog wel toestemming geven. Milities die andere delen van de Libische kust beheersen, zullen (stilzwijgende) toestemming moeten verlenen om de missie niet te frustreren. Ook in Somalië werkt de EU samen met bijvoorbeeld het separatistische gebied Puntland.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden