'Liberalisme zit verweven in jullie DNA'

Russell Shorto (1959), filosoof en journalist

"Ik heb talloze reisverhalen, landengidsen en stadsbiografieën doorgebladerd, maar besloot dat mijn boek over Amsterdam anders moest worden. Ik wilde geen allesomvattende biografie samenstellen, zoals bijvoorbeeld 'London: The Biography' van Peter Ackroyd. Hij probeert werkelijk alles te vertellen. Ik dacht meer aan een verhalende geschiedenis, gecentreerd rond een thema. Dat dit 'liberalisme' zou worden, stond vast.

Je hoeft weinig van de Amsterdamse geschiedenis te weten om in te zien dat liberalisme - in de breedste zin van het woord - in het DNA van de Amsterdammers verweven zit. Of je je nu verdiept in de levens van Spinoza, Rembrandt of Aletta Jacobs, in Amsterdamse kunst, geografie of architectuur, werkelijk alles en iedereen belichaamt het vrijheidsdenken.

Liberalisme is al geworteld in jullie verhouding tot land, in de manier waarop jullie door geografische omstandigheden gedwongen werden om samen te strijden tegen het water. De manier waarop jullie land creëerden en opdeelden was uniek in de wereld en had een ander soort mentaliteit tot gevolg. De handelsreizen van de VOC brachten vernieuwing, rijkdom en een wereldwijde invloed. In Nederland ontstond een moderne economie, een cultuur van mogelijkheden en innovatie. Die is door jullie aderen gaan stromen.

Vrijzinnigheid zit in de aanleg van grachten, het spreekt uit het werk van Rembrandt, die als eerste schilder geen religieuze taferelen afbeeldde, maar gewone mensen. Spinoza vindt in Amsterdam een vruchtbare omgeving, als hij wordt verbannen uit de synagoge. Hier krijgt hij de kans om zijn filosofie van vrijheid verder uit te werken. Tegenwoordig wordt het liberale denken zichtbaar in een coffeeshop, een rosse buurt, een oud-burgemeester Cohen die beweert dat gekte voor Amsterdam een basisgevoel is.

Ik ben jullie geschiedenis ingedoken, herlas de werken van de historicus Jonathan Israel, bestudeerde de vijfdelige 'Geschiedenis van Amsterdam', maar sprak ook met voormalige provo's, die het liberalisme zelf geleefd hebben. Vanuit alle mogelijke perspectieven keek ik naar de stad - letterlijk. Vanaf het dak van het Okura-hotel is Amsterdam een heel andere stad dan vanaf een bootje op de grachten, lopend zie je meer dan fietsend.

Een boek schrijven waarin je een begrip als liberalisme ontleedt, is in feite een poging ondernemen tot het vangen van licht: het is onmogelijk. Ik ben me bewust van de beperkingen van mijn onderneming, en daarmee ook van de imperfecties van dit boek.

Toen ik mijn Amsterdamse vrienden vertelde over mijn boek reageerden sommigen verbaasd op de ondertitel. Amsterdam is niet langer 's werelds meest vrijzinnige stad, zeiden ze.

Ik begrijp wel wat ze bedoelen. Ik zie dat jullie worstelen met problemen rond immigratie en tolerantie, ik merk dat jullie idealen onder vuur liggen. Maar ik geloof niet dat een beetje tegenwind voldoende kracht heeft om de aard van een stad en zijn bewoners helemaal te veranderen."

Russell Shorto: Amsterdam. Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad ter wereld. Ambo, Amsterdam; 402 blz. euro 29,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden