Liberale lessen van Margaret Thatcher

null Beeld epa
Beeld epa

Het ooit liberale maar zeker onder zijn huidige hoofdredacteur steeds dieper dalende NRC Handelsblad kondigde de dood van Margaret Thatcher op de voorpagina aan met een foto van enkele linkse Britten die in dit overlijden aanleiding tot een feestje zagen. Andere kranten waren veelal evenwichtiger, hoewel in de Nederlandse media zure reacties toch opvallend breed zijn uitgemeten. Thatcher werd beticht van alles wat naar is, zelfs van verantwoordelijkheid voor de huidige economische crisis. In diverse terugblikken op Thatchers premierschap noemden journalisten haar hardvochtig.

Patrick van Schie

Van de linksgerichte politici betoonden Tony Blair en Barack Obama zich grootmoediger; zij prezen Thatchers verdiensten. In Nederland hielden veel linkse politici zich stil; al meende Alexander Pechtold zijn historisch onbenul te moeten tonen met de opmerking dat hij zich nog eens in haar betekenis wilde verdiepen via het bekijken van de film The iron lady met Meryl Streep.

Oud-GroenLinks-leider Femke Halsema liet zich ter Nederlandse linkerzijde nog het meest positief over Thatcher uit. Het kwam haar op een stortvloed aan boze reacties uit linkse hoek te staan. Nee, juichen over de dood van een democratisch gekozen oud-premier of demonstreren tijdens een uitvaartplechtigheid, zoals een enkeling afgelopen woensdag in Londen deed, daarmee hebben Thatchers critici wel getoond hoe 'warm' links kan zijn.

Gelukkig gaven vele duizenden langs de begrafenisstoet met applaus uiting aan de gevoelens van de Britse 'silent majority'. En dat Thatcher nog altijd zoveel woede bij radicaal-links oproept onderstreept slechts haar succes. Zij was namelijk een van die zeldzame politici die echt koersverleggend wist te zijn. Zij trok haar land en de wereld weg uit socialistische verlamming naar meer vrijheid. Samen met Ronald Reagan en paus Johannes Paulus II speelde zij een hoofdrol in het winnen van de Koude Oorlog door het vrije Westen. En zij bevrijdde Groot-Brittannië uit de wurggreep van de vakbeweging. Na Thatchers glansrijke herverkiezing in 1983 gebruikte de marxistische vakbondsbons Arthur Scargill zijn mijnwerkersbond voor een poging haar met stakingen ten val te brengen. Door Thatchers standvastigheid mislukte dat. Zo won de parlementaire democratie het van - zoals zij het zelf treffend verwoordde - 'the rule of the mob'.

In tal van beschouwingen is gewezen op de paradox dat Tory-leider Thatcher zo 'radicaal' was. Dat radicalisme hield echter vooral in dat zij geen traditionele conservatief was - de traditionele Tories keken op haar neer als een D66'er op een gewone burger - maar in veel opzichten een echte liberaal. 'There is no such thing as society', is een uitspraak waarom zij vaak werd bespot. Thatcher gaf ermee aan dat de samenleving bestaat uit individuen. Die zullen vooral zelf iets van hun leven moeten maken. En wie zegt dat 'de gemeenschap' iets moet betalen, laat eigenlijk weten: ik wil dit hebben maar ben niet bereid er zelf voor te betalen; dus moeten mijn buren voor mijn wensen dokken. Dat is niet alleen moreel bedenkelijk, het werkt ook niet. Zoals Thatcher zelf aangaf loopt zulk socialisme stuk op het gegeven dat op enig moment 'you're running out of other people's money'.

'Gemeenschapsgeld' is een mythe. Wat de staat uitgeeft moet in werkelijkheid altijd door de burgers worden opgehoest. Voor Thatcher betekende dit tevens dat de staat terughoudend in zijn uitgaven behoorde te zijn en dat het staatshuishoudboekje moest sluiten. Dit is door critici als 'kruideniersmentaliteit' afgedaan, maar indien politici die les eens hadden geleerd zou de huidige economische ellende grotendeels zijn voorkomen. Het probleem nu is immers dat politici proberen een crisis die door het aanjagen van onverantwoorde schulden is veroorzaakt, te overwinnen door extra overheidsschulden aan te gaan. Slechte economische raadgevers verdringen zich zelfs om regeringen ertoe te bewegen het terugdringen van de schulden te laten rusten. Daarvan zou de economie een impuls krijgen.

Een schuldenprobleem met het maken van meer schulden bestrijden, dat is een gat proberen te dichten met een gat in de hand. Daartegenover staat de nuchtere boodschap van Thatcher dat overheden hun vraatzucht juist moeten beteugelen en burgers minder zwaar moeten belasten. Vooruitgang komt immers niet voort uit plannetjes van politici en ambtenaren, maar uit burgers die de ruimte krijgen - of beter: de vrijheid mogen houden - om hun eigen ideeën over het goede leven te realiseren. Niet door kosten en verantwoordelijkheden op anderen af te schuiven maar door ze zelf te dragen.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de Teldersstichting, het onafhankelijk wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme gelieerd aan de VVD. Hij schrijft deze column op persoonlijke titel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden