Libanon voelt zich verbonden met Europa, maar waar blijft Europa?

Beeld Hollandse Hoogte

Libanon is een land met een vrije, vooruitstrevende kant. Maar het is ook het land waar de sjiitische Hezbollah en het conservatieve Iran veel invloed hebben. Deel 16 van Jonathan Holslags reis langs de rafelranden van Europa.

"Rechtdoor. Niet rechts, niet links." De gelaatsuitdrukking van de soldaat balanceert tussen plichtsbewuste strengheid en verbazing. Wat doet die Belg hier op dit uur op de lege kustweg richting Israelische grens? "Rechtdoor. Niet rechts, niet links", bevestig ik en trek langzaam op.

Ik bevind me in Libanon, een land met zes miljoen inwoners, grenzend aan Syrië, Israël en de Middellandse Zee. Als er in het Midden-Oosten één plek is waar Europa een verschil kan maken, dan is het dit land. De bevolking is klein, opgeleid en open. Libanon zou een baken van vrijheid en welvaart in de Levant kunnen zijn. Volgens de Griekse mythologie is het de geboorteplaats van Europa en dus wil ik onderzoeken hoe de Libanezen nu naar Europa kijken en hoe de verhouding met de buurlanden ligt.

De complexiteit van Libanon wordt zichtbaar bij aankomst die late avond in de stad Tyrus. Aan de ene kant van de havenlaan schijnt een vuurtoren, aan de andere kant hangen portretten van de Iraanse religieuze leider Khamenei. De oproep voor het avondgebed schalt, maar de mannen in de kroegen blijven over hun glas bier naar de televisie staren. Van oudsher is Tyrus een koppige stad. Waar nu vissersbootjes dobberen, lagen drieduizend jaar geleden de galleien van de Feniciërs. Tyrus had toen dezelfde rol als later Venetië, Brugge, Amsterdam en New York. Het was een stad van vrijheid. De haven was toen nog niet met het vasteland verbonden, zodat het makkelijk uit de greep van grootmachten als Perzië kon blijven.

Vrijheid wordt hier nog steeds gekoesterd. De strenge blikken van de religieuze leiders aan de ingang van de stad ten spijt, tref ik in mijn pension vier dansende vrouwen aan: grootmoeder, dochters en kleindochter zetten de bloemetjes buiten op het ritme van Libanese en Egyptische hiphop. Beneden spatten golven op de restanten van een oud fort. 'Welkom in Libanon', gebaart een van de omstaande mannen en we raken even aan de praat. "Denk niet dat godsdienst ons verhindert te feesten. De Koran is een filosofisch boek, net als de Bijbel. Het helpt ons bij het zoeken naar het goede leven en dat doen we Tyrus samen, want hier wonen christenen én moslims." De Libanese rode wijn bekoort, de muziek wenkt en ik waag enkele pasjes.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Libanon Beeld Louman & Friso

Oorlogsgebied

De ochtend erna slenter ik langs een oude Romeinse tempel. Ik heb kennis gemaakt met de vooruitstrevende kant van Libanon, maar ben benieuwd naar de keerzijde: De invloed van Iran, de rol van de sjiitische verzetsorganisatie Hezbollah en de omstandigheden in de minder gegoede geledingen van de samenleving. De uitbundigheid van de voorbije nacht niettegenstaande, blijft Hezbollah hier de baas. Dat was ook de boodschap van de soldaat langs de weg: Je rijdt een andere wereld in. Die wereld blijft oorlogsgebied. Kraters in de betonnen watertoren herinneren aan de Israëlische aanvallen van 1978, 1982 en 2006. Overal, werkelijk overal, hangen portretten van martelaren die voor Hezbollah zijn gevallen - in Libanon, maar ook in Irak en Syrië.

Hezbollah heeft zijn wortels in het turbulente verleden van de Levant. Eind jaren zestig begonnen de sjiieten zich te verenigen tegen vermeende discriminatie door de christelijke elite. Die beweging radicaliseerde nadat honderdduizenden Palestijnse vluchtelingen de economische toestand verder compliceerden, Israël wraakacties in Zuid-Libanon uitvoerde tegen de Palestijnse weerstand en Zuid-Libanon bezette. Hezbollah groeide uit tot een gewapende verzetsgroep, aangevuurd door Iran dat in de beweging een voorpost ziet in de rivaliteit met Israël. Hezbollah is het product van discriminatie, patriottisme en geopolitiek. Dankzij Iran beschikt de organisatie nu over duizenden raketten en artillerie.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Getty Images

Wijn

Vanuit Tyrus rijd ik naar het oosten. Dit was een tak van de Oude Zijderoute en de klim naar het binnenland verklaart de naam die reizigers ooit aan het gebied gaven. De naam 'Libanon' komt voort uit het semitische woord voor 'wit', het wit van de bergtoppen die uit het warme Mediterrane bekken oprijzen. Is de kust begroeid met bananenplantages, dan wijken deze voor glooiende olijfgaarden en vervolgens voor de besneeuwde Hermonberg. Het mooie landschap wordt echter toegetakeld door lelijke nieuwbouw.

Dit zuiden van Libanon wordt sinds 1978 in de gaten gehouden door soldaten van de Verenigde Naties: de langste 'tijdelijke missie' ooit. Nabij Nabatieh wordt een Syriëstrijder ten grave gedragen, een van de 1500 strijders die sinds 2013 in het buurland omkwamen. Iran betaalt Hezbollah om mannen te ronselen. Weduwen van de martelaren krijgen een flinke vergoeding. "Het is zoveel dat de BMW's die ze ervoor kopen leidt tot frustratie en de instructie is gegeven minder slachtoffers te maken", zegt een diplomaat later. In dit gebied, vlakbij de Israëlische en de Syrische grens, geldt een negatief reisadvies, maar nergens voel ik me onveilig en de mensen zijn vooral erg behulpzaam.

Dan opent zich de Bekavallei. Sinds de oudheid worden hier cannabis en papaver verwerkt tot drugs. "Hier heersen clans", wordt me uitgelegd, "Dit is van oudsher een erg arm gebied. De staat heeft er zich nooit veel van aangetrokken en de clans vinden dat ook niet erg. Ze verdienen goed aan de drugs en werken samen met Hezbollah." Naast drugsteelt bestaat er een andere lange traditie: wijnbouw. Wijnboeren en drugsbaronnen concurreren om de vruchtbare grond. "De pers is niet mild voor de Bekavallei, maar Europeanen vergeten dat dit een van de beste wijngebieden ter wereld is", verklaart Emile Issa-el-Khoury. Hij leidt het eeuwenoude Domaine des Tourelles. "Zelfs in de Bijbel werd verwezen naar Libanese wijn. We doen het goed met onze wijn, vooral in Europa, en dat helpt de Beka geleidelijk aan te transformeren van een drugsregio in een centrum voor wijn."

Ik nader de stad Anjar. Langs de weg is een markt, maar iets verder doemen tentenconstructies van een heel andere aard op: vluchtelingenkampen. Eigenlijk is er van kampen niet eens echt sprake. Boeren verhuren hoekjes van hun land waarop Syriërs met hout, tentzeil en golfplaat een onderkomen optrekken. Er zijn ruim een miljoen Syrische vluchtelingen in Libanon: de rijke helft in appartementen in de hoofdstad, de arme helft in deze nederzettingen. Humanitaire organisaties lijken hier amper aanwezig. Na het geweld in hun land, leveren de ontheemden hier strijd tegen de modder, de regen en de koude, want in de winter vriest het hier. Voor het tentzeil van een hutje probeert een klein meisje de sintels van een klein houtfornuis te beschermen tegen de druppels. Ze zou mijn dochter kunnen zijn. Elders is een groepje jongens in de gietende regen bezig met het sorteren van afval. Als ik passeer, kantelt hun geïmproviseerde kar op de doorweekte grond.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld AFP

Baalbek

In de stad Baalbek heb ik in café Ananas een afspraak met twaalf leden van de culturele raad. De raad telt vertegenwoordigers van Hezbollah, maar ook van andere partijen en onafhankelijken. Er ontwikkelt zich een levendig debat. "Was je vroeger gekomen, dan hadden we je niet kunnen ontvangen", steekt voorzitter Akhram Tleiss van wal, "We werden toen bestookt vanuit de bergen door IS. Vele jongeren hebben zich aangesloten bij Hezbollah. Ze hebben IS verdreven, maar houden nog steeds de wacht in Syrië."

Wat vinden de andere leden van de situatie? "Ik zit in de oppositie en ben dus geen lid van Hezbollah", valt onderwijzer Imad Gorly in, "Maar als iemand je aanvalt, dan verdedig je je toch? Dat geldt voor IS, maar ook voor Israël. Israël bezet nog steeds een stuk van ons land en schendt met zijn vliegtuigen bijna dagelijks de grenzen. Als er geen bezetting was, dan was er ook geen Hezbollah. Ik sta niet achter de economische aanpak van Hezbollah, maar ik steun hun verzet."

"De overheid laat zich hier nauwelijks zien", stelt Hoessein Raad. "Hezbollah bouwt scholen en ziekenhuizen. Het doet tenminste wat aan de problemen. Beeld het je eens in, er zijn hier twee keer meer vluchtelingen dan lokale inwoners. We concurreren voor banen; we concurreren voor alles. Als jullie Europeanen problemen hebben met Hezbollah, wat is dan jullie alternatief? Waar zijn de Europese investeringen, de Europese bezoekers, de Europese diplomaten? Jullie noemen Hezbollah een terreurorganisatie, maar laten Israel begaan. Een dikke tien jaar geleden nog vlogen de Israëlische Apache-helikopters hier in het rond. We voelen ons verbonden met Europa, maar waar blijft Europa?" De conversatie gaat nog een tijd verder. Ik heb niet de indruk dat hier een georkestreerde lofzang op de organisatie aan de gang is, maar dat de frustratie jegens de halfslachtige aanpak van de internationale gemeenschap bij de lokale elite diep zit.

Na de discussie heb ik een afspraak met de belangrijkste familie van Baalbek: de Hoesseini's. Grootvader Hoessein el Hoesseini is een van de de oprichters van de Amal-Beweging en was voorzitter van het parlement. De familie is nog steeds politiek actief, maar baat ook het historische Palmyra Hotel uit. Het gastenboek, goud op snee, is een tijdslijn van grootheden. Keizer Wilhelm II, Albert Einstein: allen verbleven ze hier in een van de suites met zicht op de verbluffende ruïnes van de Romeinse Bacchustempel. De Hoesseini's willen aansluiten bij die kosmopolitische geschiedenis, westerse bezoekers aantrekken en een duw geven aan het jaarlijkse muziekfestival, dat in betere tijden artiesten strikte als Ella Fitzgerald, Miles Davis en Nina Simone - die naar zeggen van de Hoesseini's in het hotel een hele fles champagne soldaat maakte voor haar optreden en stomdronken haar beste show ooit gaf.

Ali Hoessein is gedecideerd: "Er is zoveel dat hier moet veranderen, maar alles begint in de geesten van de mensen. De islam moet gemoderniseerd worden. Ik ben moslim, maar we hebben een staat nodig die wetten kan afdwingen en in dat opzicht kunnen we leren van de Romeinen die ooit de tempels aan de overkant bouwden." Terwijl Ali zijn gedachten laat uitwaaieren, sist de petroleumkachel en valt zacht licht door rode lampenkapjes op de bruinige foto's van de bezoekers van weleer.

Beiroet

De ochtend erna doet de winterzon de tempel warm-oker oplichten met de besneeuwde bergtoppen op de achtergrond. Tijd om naar de hoofdstad Beiroet te vertrekken. Daar wordt uitgelegd waarom de staat niet machtig kán zijn. De rijkdom wordt verdeeld door vijf clans. Die clanpolitiek zet in de stad door. Elke baron laat zijn wijk afzetten met betonblokken en controleposten.

Wat brengt de toekomst? De Nederlandse ambassadeur in Libanon, Jan Waltmans, onderstreept het belang van onderwijs en de ondernemingszin. Het potentieel is groot, zegt hij, en mensen zitten echt niet te wachten op een nieuwe burgeroorlog. "In Tripoli, bijvoorbeeld, liepen de spanningen tussen soennieten en alawieten op. De economische problemen zijn groot. Een jongen zei me dat hij voor 200 dollar wel zou gaan vechten. We hebben het leger een grasveldje laten aanleggen en ze spelen nu voetbal. Het is een kleine bijdrage, maar Europa kan en moet een verschil maken."

Als ik door de duistere stad loop, haal ik me de woorden van de beroemde dichter Khalil Gibran voor de geest: "Jij ziet Libanon vol problemen," schreef hij, "Ik zie Libanon vol schoonheid. Jouw Libanon is een plaats van intrige en conflict; mijn Libanon is er een van dromerige valleien. Jouw Libanon is in verval, het mijne leeft voor eeuwig."

De namen van de anonieme personen zijn bekend bij de redactie.

De Vlaamse politicoloog Jonathan Holslag reist voor Trouw  langs de rafelranden van Europa. Lees hier alle artikelen terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden