Naschrift

Li Rui (1917-2019): Een van de weinige communisten die kritiek durfde te leveren op zijn partij

Li Rui in september 2006. Beeld AFP

Met een rode vlag op zijn kist kreeg de Chinese partijveteraan Li Rui afgelopen woensdag een staatsbegrafenis op Babaoshan, het kerkhof voor China's grootste revolutionairen. De hele partijtop had rouwkransen gestuurd, zelfs president Xi Jinping. 

Maar Li's dochter bleef weg, en liet weten de plechtigheid af te keuren. Een staatsbegrafenis was het laatste wat haar vader had gewild.

De controverse was tekenend voor Li, die zijn hele leven een ambivalente verhouding had met de Communistische Partij van China (CPC). De voormalige partijfunctionaris, die op 101-jarige leeftijd overleed, werd gerespecteerd om zijn enorme staat van dienst. Hij was een van de vroegste aanhangers van de CPC, en diende zelfs ooit als persoonlijk secretaris van partijleider Mao Zedong.

Maar tegelijk was hij ook een van de scherpste critici van de communisten. Hij schreef boeken over de historische fouten van Mao, riep de partijtop in open brieven op tot hervormingen, en deinsde zelfs niet terug voor kritiek op president Xi. Hij was een van de laatste partijkaders, aldus Chinakenners, die nog voldoende gezag en aanzien hadden om openlijk kritiek te kunnen uiten.

Dat gezag dankte hij aan meer dan acht decennia van inzet voor de partij, al was dat niet altijd even succesvol. In 1937 trad hij als 20-jarige toe tot de communistische partij, hopend dat die democratie zou brengen. Hij klom op binnen het ministerie van waterbronnen, en werd de jongste viceminister van China. In 1958 werd hij door Mao uitverkoren om diens privésecretaris te worden.

Maar Li's verblijf aan de top was van korte duur. Een jaar later viel de vrijmoedige idealist uit de gratie. Toen Mao in 1959 de Grote Sprong Voorwaarts lanceerde, een radicale economische hervorming die tot een enorme hongersnood en naar schatting 30 tot 60 miljoen doden zou leiden, sprak Li zich uit tegen Mao's plannen. Daar was de Grote Roerganger niet van gediend.

Li werd uit de partij gezet en naar een strafkolonie in het ijskoude noorden van China gestuurd, waar hij ternauwernood ontsnapte aan de hongerdood. De jaren daarna bracht hij door in ballingschap in een afgelegen bergdorp, en in de politieke gevangenis van Qincheng, waar hij bijna negen jaar in een isoleercel werd opgesloten.

Pas in 1978, toen Deng Xiaoping aan de macht kwam, werd Li in ere hersteld. Hij kreeg weer een hoge partijfunctie en schaarde zich achter de hervormingsgezinde factie, die in 1989 in diskrediet raakte door het studentenprotest op het Tiananmenplein. Tegen die tijd was Li al vervroegd met pensioen gestuurd, omdat hij geweigerd had om kinderen van partijkaders voor te trekken.

Luis in de pels

Na zijn pensioen ontpopte Li zich pas echt als een luis in de pels, en werd zijn invloed alleen maar groter. Hij schreef boeken over Mao's wandaden, waarin hij diens verantwoordelijkheid voor de Grote Sprong Voorwaarts aantoonde. "Mao hechtte geen waarde aan mensenlevens", zei hij. "De dood van anderen betekende niets voor hem."

Als gerespecteerde partijoudere met een goed gevuld adresboekje bood hij ook jarenlang bescherming aan het historische maandblad Yanhuang Chunqiu, waarin veel kritische artikelen verschenen. Maar onder Xi Jinping stootte ook Li op zijn grenzen. In 2016 werd Yanhuang Chunqiu opgedoekt.

Dat verhinderde Li niet om president Xi te blijven bekritiseren, zeker nadat die vorig jaar de limiet op zijn presidentiële termijn ophief. 'Een land als China heeft mensen als Mao Zedong geproduceerd, en nu brengt het Xi Jinping voort', schreef de eeuweling in de Hongkongse krant Ming Pao.

Li werd geen dissident, maar bleef altijd trouw partijlid. Zo bleef zijn positie altijd wat ambigu. Hij woonde in een luxeappartement voor gepensioneerde toppolitici en genoot tal van privileges. Tegelijk waren zijn boeken in China verboden, en werd zijn dood in Chinese media niet gemeld. Volgens zijn dochter wilde hij herdacht worden als Li Rui, en niet als communistisch partijkader.

Li Rui werd geboren 13 april 1917 in Yueyang. Hij overleed op 16 februari 2019 in Peking.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl. Lees meer naschriften op trouw.nl/naschrift.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden