Lezen over lezen

Essaybundels over het nieuwe lezen en de liefde voor het echte boek

Ondanks de ontlezing verschijnen er veel boeken over lezen: over de veranderende wereld van het boek, het veranderende gedrag van de lezer of het belang van de literatuur. Boeken waarin het voor boekenwurmen die graag aan zelfonderzoek doen, prettig toeven is. Zeker als ze afkomstig zijn van een scherpe geest zoals de Britse essayist en romancier Tim Parks, die in zijn smeuïge en prikkelende bundel 'Waarom ik lees?' steeds net een ander standpunt inneemt dan je verwacht.

Zo volgt op de in het eerste hoofdstuk gestelde vraag 'Hebben we verhalen nodig?' een ontnuchterend nee. Het is onzin om te denken dat we door romans leren onszelf en de wereld beter te begrijpen, aldus de boeddhistisch geïnspireerde Parks. In hun intensiteit houden romans ons juist af van het leven en vergroten ze het melodrama dat we van ons leven maken.

Parks denkt vaker dwars. Zo vraagt hij zich af waarom je boeken altijd uit moet lezen. Daarna houdt hij een pleidooi voor het gewantrouwde e-book 'als een medium voor volwassenen' doordat het directe betrokkenheid biedt bij woorden die verschijnen en verdwijnen. Extra pluspunt: het e-book biedt 'geen fetishistische beloning in de vorm van een boekenwand met bekende namen'.

In 'Waarom lezers het niet eens zijn' legt hij een prachtig scherp verband tussen het systeem waarbinnen we zijn opgegroeid en de boeken die ons aanspreken. Zo houdt Parks zelf van Dostojevski doordat diens vraag naar goed en kwaad hem direct terugvoert naar zijn jeugd als kind van strenge evangelisten.

Parks essays zijn meeslepend, origineel, toegankelijk en polemisch. Dat laatste geldt minder voor de deze maand in Nederland verschenen bundels van Philip Huff en Lisa Kuitert, die ieder anders, beiden aanstekelijk, hun liefde voor respectievelijk het papieren boek en de literatuur belijden, maar daarbij toch behoudender standpunten innemen.

Lisa Kuitert schreef met 'Het boek en het badwater' een boeiend, informatief en liefdevol 'strijdschrift' voor behoud van het papieren boek. Huff omschrijft in 'Het verdriet van anderen' deze bundel van literatuuressays als 'het bekijken van de wereld aan de hand van een persoonlijke leesgeschiedenis'.

Beide boeken openen met de vertrouwde slechte cijfers. In 1990 las men nog anderhalf uur per week, nu nog maar 70 minuten, schrijft Huff. Afgelopen vijf jaar kromp de afzetmarkt met 5 procent. Er zijn wel steeds meer boeken, inmiddels zo'n 1 miljoen (300.000 titels in het Nederlands), maar ze verdwijnen rap in de oudpapierbak. En in die kortere tijd dat we de boeken nog wel lezen, lezen we ze minder goed. Een trend die trouwens al eeuwen gaande is. In het hoofdstuk 'Lezersrevoluties' kijkt Kuitert van onze digitale revolutie terug naar de leesrevolutie van rond 1800, toen de boekproductie flink toenam en mensen niet alleen meer, maar ook anders gingen lezen. In plaats van in een leven zo'n vijftig keer diezelfde Bijbel, voortaan van alles door elkaar. De autoriteiten zagen die versnippering toen al met lede ogen aan, de greep van de kerk werd minder, boeken werden minder heilig, en lezen werd steeds meer iets individueels: ieder zijn eigen boek.

Maakte men zich toen zorgen over de leeszucht van de veellezer, grootste zorg nu is dat het papieren boek helemaal verdwijnt (Kuitert) of dat niemand meer zal beseffen dat literatuur juist wél belang heeft (Huff), een kunstvorm die, zoals Huff en Kuitert beiden betogen, je empathischer maakt en inzicht geeft in je eigen verhaal en dat van anderen.

Vooralsnog werkt de benardere positie ook stimulerend. Hoewel de groep lezers kleiner is geworden, zijn de mensen die nog wel lezen veel actiever. Kuitert signaleert een tegenbeweging. Vrijwilligersbibliotheken die her en der opduiken nu bibliotheken gesloten worden. Klanten die met crowdfunding bedreigde boekhandels van de ondergang redden. De bibliothriller die aan populariteit wint. Websites die met succes tweedehandsboeken afzetten.

Onder druk groeit het zelfbewustzijn, zo blijkt. Dat zelfbewustzijn vind je terug bij schrijver Philip Huff. De romanschrijver bespreekt in 'Het verdriet van anderen' klassiekers, maar neemt daarbij het eigen zieke, verliefde, eenzame, opgroeiende en verdoolde lijf als uitgangspunt. De betekenis van een roman staat tenslotte niet op zichzelf, persoonlijke ervaringen van de lezer klinken erin door. 'Pijn is een dichte bunker' schrijft Huff herkennend in het hoofdstuk over 'The Bell Jar' van Sylvia Plath. "Je zit erin, je kunt er niet uit en je hebt geen voorstelling van een wereld zonder die pijn, en de buitenwereld niet van de pijn want de ander kan er ook niet bij."

Huff belandde in 2012 als hartpatiënt in het ziekenhuis en de verhalen van zijn

medepatiënten inspireerden hem tot deze essays. Leven en lezen zijn symbiotisch, citeert hij Julian Barnes. "Dieplezen is oefenen voor het leven." In elf hoofdstukken gaat hij vervolgens in romans als 'The Sun Also Rises' van Hemingway, 'Mrs Dalloway' van Virginia Woolf en 'Boven is het stil' van Gerbrand Bakker op zoek naar de verstrengeling van leven en literatuur. Zo zet hij Virginia Woolf neer als 'de koningin van de veelvoudige inleving'.

Hij weidt uit over hoe Nick Cave ging schrijven om het gat te vullen dat zijn verongelukte vader achterliet; de woorden moesten een nieuwe wereld ontgrendelen. Zeer op dreef is Huff in het essay over Gerbrand Bakker, waarin hij analyseert hoe boerenzoon Helmer (in 'Boven is het stil') gevangenzit in het verhaal van anderen, tot er iets openbreekt 'omdat hij zijn eigen verhaal met dat van anderen verbindt'.

Huff is een goede lezer, hij formuleert mooi, zij het soms wat breedsprakig. Af en toe valt hij in herhaling. En waar hij doorschiet in de symbiose tussen leven en literatuur, geef ik dan toch de voorkeur aan Tim Parks die zich in zijn boek juist opwindt over een hersenonderzoek dat zou aantonen dat bij het lezen van een actiescène en het echt ervaren van die actiescène dezelfde hersenactiviteit wordt waargenomen.

Parks memoreert hoe zijn dochter begon te beven en huilen bij de stuiptrekkingen van hun zieke hond, terwijl ze meestal met een lachje hardcore horror bekijkt.

Literatuur mag een oefening bieden voor het leven, mede vormgeven aan een zelfbeeld, en prachtige herinneringen verschaffen; het echte leven is toch iets anders.

Lisa Kuitert: Het boek en het badwater AUP; 186 blz. euro12,95

Philip Huff: Het verdriet van anderen De Bezige Bij; 222 blz. euro18,90

Tim Parks: Waarom ik lees. De veranderende wereld van het boek De Arbeiderspers 235 blz. euro 17,99

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden