Lezen maakt je geen beter mens

kunst van het lezen | interview| 'Goed lezen, is balanceren', zegt Damon Young. De Australische filosoof bespreekt in zijn nieuwste boek de kunst van het lezen. 'Alle aandacht gaat altijd uit naar de schrijver. Er is te weinig aandacht voor de kunst van het lezen.'

Vindt u lezen een creatieve bezigheid?

"Het is de taak van ons lezers om een wereld te scheppen uit wat de schrijver ons vrijelijk aanbiedt. Dat is een creatief proces. Wat je in feite doet is je eigen ervaring van de wereld - bestaand uit kleuren, ideeën, vormen, gevoelens - omvormen tot iets anders, iets nieuws met behulp van de tekst. Dat is niet dezelfde soort creativiteit als die, die je gebruikt wanneer je een tekst schrijft, maar het is wel een vorm van creativiteit."

Maar tegelijkertijd kunnen we ook niet té creatief zijn om de tekst geen geweld aan te doen.

"Precies, daarom spreek ik ook graag over lezen in termfwesterseen van deugden. We moeten steeds bij elke tekst afwegen hoeveel afstand we moeten bewaren. We bewegen heen en weer tussen welwillend binnen laten en moedig tegemoet treden. In hoeverre vertrouw ik de auteur en in hoeverre bejegen ik hem en zijn tekst kritisch? In hoeverre concentreer ik me louter op de tekst, of neem ik ook context en traditie of resonanties met andere teksten mee in mijn lezing? Dat is steeds weer een kwestie van balanceren."

U ziet in de praktijk van het lezen een mogelijkheid om deze deugden te trainen. Verliest literatuur niet aan waarde als het een middel wordt in een oefening in deugdzaamheid?

"Daar moet je inderdaad voor oppassen. Ik zie lezen niet als een middel of gereedschap om deugden te produceren. Alleen als we lezen vol aandacht en bewustzijn voor onze stemmingen, emoties en ideeën kunnen we na verloop van tijd deugden ontwikkelen. Ik zie teksten niet als therapie. Een tekst doet niets als we haar niet op de juiste manier lezen. Lezen is een kans, de tekst een uitnodiging."

Lezen maakt van ons geen betere mensen?

"Nee, helaas. Het is wel verleidelijk om zo te denken, want dan zijn er naast ons lezers al die andere mensen die niet lezen en die op Trump stemmen en die nare racisten zijn en te veel fastfood eten. Dat zijn allemaal stereotypen waardoor wij ons beter voelen.

Er is een verband tussen lezen en het vermogen van mensen om zich een beeld te vormen van wat een ander denkt. Er is een verband tussen lezen en het vermogen om emoties bij anderen te herkennen. Dit is allemaal heel suggestief, maar het gaat steeds slechts om verbanden. Het kan ook zijn dat mensen die empathischer zijn, meer lezen. Mijn vermoeden is dat het er allemaal vanaf hangt hoe je leest. We weten van genoeg erudiete, verdorven geesten." Lacht. "Dan werpen mensen misschien tegen: Ja, dan had je ze vóór het lezen moeten zien!"

Een van de lezersdeugden die u onderscheidt is geduld. Kunt u mij adviseren? Ik ben op pagina 499 van de 928 van 'De Toverberg' van Thomas Mann. Moet je een boek altijd uitlezen?

"Soms moet je volhouden, soms niet. Soms denk je: het leven is hier te kort voor. En soms kunnen bepaalde boeken horen bij een andere periode in je leven. Als een boek je niet genoeg biedt, leg het dan weg. Wie weet komt het over een aantal jaar weer op je pad, als je een tijd gedwongen bedlegerig bent omdat je een rib hebt gebroken. Dan is 'De Toverberg' perfect!"

U spoort de lezer aan om een literair werk met een open, rechtvaardige, geduldige en welwillende geest tegemoet te treden. In uw leeslijst neemt u '1001 Nachten' op. Vanuit Arabisch feministische hoek is er veel commentaar op hoe de Arabische vrouw wordt neergezet als gewillige haremvrouw. Denkt u niet dat het voor u als witte westerse man gemakkelijker is om dit welwillend en open tegemoet te treden?

"Voor mij is het inderdaad veel gemakkelijker om werken uit de canon te lezen zonder ergens persoonlijk aanstoot aan te nemen. Dat wil niet zeggen dat ik nergens aanstoot aan neem. Als je een progressieve lezer bent, is het erg moeilijk om werken te lezen die onrechtvaardig zijn of die bijvoorbeeld exploitatie rechtvaardigen. Zulke werken moeten je ook ongemakkelijk maken. En met moeten, bedoel ik hier een morele imperatief. Maar je moet zulke werken ook niet reduceren tot deze morele reactie. Je kunt iemands esthetische of intellectuele verdiensten los van zijn racisme of vrouwenhaat waarderen."

Hoe maken we van onze kinderen betere lezers?

"Dat is niet eenvoudig. Allereerst moeten we vooral vertrouwen hebben in onze kinderen: we moeten het ze toevertrouwen om zelf boeken uit te kiezen. Vervolgens moeten we erop vertrouwen dat ze een verbintenis aan zullen gaan met de wereld die een boek hen biedt. Misschien lezen ze een boek niet precies als een volwassene, maar ze zullen, als je ze helpt, wel willen nadenken over wat ze lezen. En we moeten benadrukken dat die boeken van en voor hen zijn, niet voor de ouders of de onderwijzer. Dan leren ze lezen zien als iets wat ze voor zichzelf doen, niet voor anderen."

De goede lezer. Damon Young. Ten Have. 176 blz. euro19,99

Merel Kamp

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden