Lezen boven je 85ste

Wat lezen 80-plussers? De één 'Verder dan de horizon' in grote letters, een enkeling Wittgenstein, een ander Uphoff. De trend: het literaire boek is in opmars, net als de leesclub en het digitale luisterboek. Een reportage over bejaarde lezers: ,,Ik verwacht van een boek dat het niet allemaal even luchtig is.''

'Sommige vrouwtjes doen niets anders dan lezen, lezen, lezen'', zegt Labib Pijou (39). Hij is de chauffeur van 'Bezig', de mobiele bibliotheek die de Utrechtse verzorgingshuizen van boeken voorziet. En hij is meteen dé man in een wereld die bevolkt wordt door lezende, hoogbejaarde vrouwen.

In de recreatiezaal van verzorgingshuis Tolsteeg (negentig vrouwelijke en dertien manlijke bewoners) komen zijn 'vrouwtjes' aanrijden met rollators vol boeken. Pijou helpt hen met in- en uitladen, maakt charmante praatjes en grapjes, geeft hun bij de boeken ook een kwinkslag cadeau: ,,Zo mevrouw Van Wijk, 'Als ik jou niet had', dat vind ik een mooie.''

Een van Pijou's klanten is mevrouw Derlage-van den Broek (85). Zij wil best uitleggen wat ze van een boek verwacht, als ze er maar even bij mag zitten: ,,Dat er ergens ook de zin van het leven in zit. Dat het niet allemaal even luchtig is, dat je soms voor dingen moet vechten. Dat heb je zelf in je leven ook gedaan.'' En daarom stopt ze geen sentimentele sprookjes in het mandje van haar rollator, maar kloeke familieromans met grote letters en levensechte, lastige kwesties.

Een goed boek zit boven op de werkelijkheid, vindt mevrouw Derlage: ,,Een schrijver moet het leven niet mooier of lelijker maken dan het is.''

De streek- en familieromans (grotendeels in grote-letterprint) staan rug aan rug in een stalen kast in de recreatiezaal. Ze dragen sprekende titels als 'Iedere vrouw heeft een geheim' (Karin Peters), 'Mijn dochter Linda' (Anke de Graaf) en 'Vreemd vertrouwd' (Greetje van den Berg). En ze gaan vaak over heftige onderwerpen als incest, overspel, ongewenste zwangerschappen, alcoholisme, schuld en boete.

Zulke romans maken de core business uit van 'Bezig' in Utrecht, en scoren ook elders in het land heel hoog bij lezende 80-plussers.

Vooral de boeken van Nederlandse schrijfsters zijn populair, vertellen de bibliothecaressen van Bezig. Slechts een enkeling leest uit het Engels vertaalde familieromans, want die bevatten veel kleine barrières: onbekende plaatsen, onuitsprekelijke namen, een couleur locale die net niet vertrouwd voelt.

Naar Reve en Mulisch, Vasalis en Haasse kraait niemand in verzorgingshuis Tolsteeg. De meest literaire titel in de kast is een grote-letterversie van 'Eva Luna' van Isabel Allende, maar die is nog nooit uitgeleend.

Elders in de stad grijpen hoogbejaarde lezeressen veel eerder naar het werk van Henny Tijssing-Boer en Gerda van Wageningen dan naar de boeken van Marjan Berk of Marianne Fredriksson. Wie vertrouwd is met het doorsnee boekwinkelaanbod, de literaire kritieken en de bestseller-toptienen, raakt tussen al deze onbekende titels en auteursnamen flink gedesoriënteerd. Al pakt mevrouw Osinga (89), die zo'n tien boeken per maand leest, ook wel eens een Baantjer: ,,Het hoeft voor mij niet altijd een liefdesboek te zijn.''

Voor sommige alleenstaande ouderen is lezen een belangrijke dagbesteding. De tv boeit niet de hele dag, voor handwerken zijn hun ogen te slecht, de kleinkinderen komen eens per veertien dagen, een grote-letterroman biedt vervangende ontspanning.

Ruim een kwart van de bewoonsters van verzorgingshuis Tolsteeg is lid van de bibliotheek. Maar dat is dan wel het meest leesgrage huis in de stad, zegt Annelies Zijlstra van 'Bezig'.

In het afgelopen decennium daalde het aantal lezers in Utrechtse verzorgingshuizen met tien à twintig procent. Het is een algemene trend: mensen gaan op steeds latere leeftijd naar een verzorgingshuis, zijn dus ouder en hebben meer lichamelijke gebreken. En dat beïnvloedt natuurlijk hun leesgedrag. Riet Voorpostel van Probiblio, verantwoordelijk voor het bibliotheekbeleid voor ouderen in Noord- en Zuid-Holland: ,,Vroeger was ons publiek 75+, nu 85+. Het publiek verkeert in slechtere conditie, maar is wél mondiger.''

De oudere lezers van nu willen graag zelf hun boeken kiezen en het aanbod schept de vraag. Voorpostel schat dat de belangstelling voor grote-letterboeken in de afgelopen jaren verhonderdvoudigd is.

Toch zijn de productie en verkoop van grote-letterboeken bepaald geen big business. Twee kleine uitgeverijen verdelen de markt in Nederland: de Grote Letter Bibliotheek (GLB) in Abcoude (specialisatie: familie- en streekromans) en uitgeverij XL in Den Haag (literaire titels). Van boeken van topauteurs als Anke de Graaf drukt GLB 700 exemplaren: ,,En die hoop ik in de loop van tien jaar te verkopen'', zegt directeur Reinoud Tholenaar.

XL drukt van literaire titels slechts honderd tot tweehonderd exemplaren. Al ziet directeur Jo Dister de belangstelling voor het literaire boek wel groeien: ,,Het opleidingsniveau stijgt en dus ook het leesniveau.''

Voorpostel signaleert nog een andere trend op leesgebied: de leesclub. De laatste jaren zijn er in Noord- en Zuid-Holland zo'n vijftien tot twintig leesclubs opgericht voor ouderen in verzorgingshuizen.

Gezellig praten over een boek bij een kopje koffie - het werkt goed, zo blijkt in verzorgingshuis Vijverhof in Dordrecht. Daar begeleidt activiteitenbegeleidster Ada den Toonder (48) sinds 1996 een groepje lezeressen van 81 tot 95 jaar. Die moeten vaak niks hebben van bingo of ander georganiseerd vertier, maar praten wel graag over boeken. ,,De leeskring is een activiteit op niveau'', zegt Den Toonder. ,,Sommigen voelen dat echt zo.''

Vrijdagochtend, 10.00 uur, en aan tafel in Dordrecht zitten mevrouw Schenk (95), mevrouw Dubbeld (88), mevrouw Bax (92), mevrouw Noort (93), mevrouw Ooms (91) en mevrouw Barendrecht (81). En ze praten over 'Verder dan de horizon' van Hetty Luiten, de roman die ze in grote letters hebben gelezen. Den Toonder vat het boek eerst uitgebreid samen: moeder Janieta heeft een man en vier kinderen en ze heeft genoeg van het huisvrouwenbestaan. Ze wil een baan, maar haar man is daar op tegen. Toch zet Janieta door, ondanks de rampspoed die haar gezin treft: haar dochter van veertien raakt zwanger van een jongen die haar min of meer tot seks gedwongen heeft.

,,Veertien jaar en dan zwanger, komt dat in het echt ook voor?'', vraagt Den Toonder. De leesclub knikt, al heeft niemand zoiets zelf meegemaakt. Mevrouw Barendrecht: ,,Het is allemaal nette familie.'' En verder meandert het gesprek langs de draaglijke zwaarte van het huisvrouwenbestaan, ongeëmancipeerde mannen en werkende moeders.

Om 11.30 uur breekt de leesclub op, mevrouw Schenk is er erg van opgeknapt: ,,Het was een gezellige ochtend, ik ben blij dat ik geweest ben.'' En Den Toonder is ook tevreden. Al kost het haar tegenwoordig meer moeite om het gesprek op gang te brengen, al worden boeken niet meer zo uitgeplozen als vroeger, nog altijd heeft het boek een belangrijke functie voor deze lezeressen. Taal is iets wat blijft, zegt Den Toonder, ook als het lichaam dienst weigert.

Doen de ogen het helemaal niet meer, dan is er een alternatief: het gesproken boek. Commerciële uitgeverijen brengen sinds kort luisterboeken op de markt, de blindenbibliotheken doen dat al veel langer. Anne Schipper van de Nederlandse Luister- en Braille-bibliotheek weet dat er in Nederland jaarlijks 1,2 miljoen luisterboeken worden uitgeleend. Maar hoeveel er daarvan in verzorgingshuizen terechtkomt, dat is nooit onderzocht.

Momenteel zitten de blindenbibliotheken in een grote operatie: dertigduizend titels zijn al van cassette op cd-rom overgezet, vijfentwintigduizend titels moeten nog gedigitaliseerd worden. Die cd-roms moeten op speciale apparaatjes worden afgespeeld, en daar moeten de bewoners van Vijverhof nog wel aan wennen, merkt Ada den Toonder. Toch verwacht Christine Colen van de FNB (die de luisterboeken voor de blindenbibliotheken produceert) dat de computer in de toekomst steeds vaker als leeshulpmiddel zal dienen: ,,De grijze top van dit moment is nog wel computerschuw. Maar dat verandert geleidelijk aan wel.''

De populairste luistertitels zijn van Yvonne Keuls, Vonne van der Meer, Geert Mak, Henny Tijssing-Boer en Gerda van Wageningen.

Leesvoorkeuren hangen samen met opleidingsniveau en achtergrond en veel minder met leeftijd. Dat blijkt ook in het Rosa Spierhuis, het verzorgingshuis voor kunstenaars, acteurs en musici in Laren (NH). Stuwende kracht achter het literaire leven daar is de bevlogen mevrouw Heuwekemeijer (86), die elke woensdagochtend zorgvuldig een boekentafel voor haar medebewoners samenstelt. Daarop liggen géén familieromans en nauwelijks grote letterboeken, maar veel poëzie en beeldende kunst. Bundels van Neruda, Kopland, Enquist en Rawie, grote zware platenboeken met Jongkind, Jacob Maris en alles van de Etrusken. Maar er liggen ook filosofische, esoterische of society-boeken: Wittgenstein naast Kuitert, Etty Hillesum naast 'Nou en wow! Roem in Nederland' van Cornald Maas.

,,Ik ken mijn klanten'', zegt mevrouw Heuwekemeijer, die 36 jaar voor Loe de Jong werkte en al zijn manuscripten uittypte. En dat is meteen ook de kracht van haar bibliotheekbeleid: ze maakt elke week een selectie in de openbare bibliotheek van boeken die bij de interesses van haar lezers passen. Lang niet alles slaat aan in het Rosa Spierhuis, vertelt ze: ,,Moderne boeken met op iedere bladzijde een smeuïge seksscène, daar hebben ze hier geen behoefte aan. De heel moderne, jonge wereld, die sluit niet aan bij hoe wij hier leven. Daar wil ik niet denigrerend over doen, maar het past gewoon niet bij ons.''

Onlangs kreeg zij via via vier dozen met boeken van Wim Kok, die ze stuk voor stuk bestudeerde. Niet elke roman uit de doos van Kok haalde haar tafel, maar toch ligt daarop een frisse, recente stapel Nederlandse romans, waaronder 'Specht en zoon' van Willem Jan Otten, 'Dingenliefde' van Maarten Asscher, 'Strikt' van Minke Douwesz en 'De bastaard' van Manon Uphoff.

Voor een mevrouw die erg vergeetachtig is, zoekt mevrouw Heuwekemeijer ook altijd naar boeken. En met succes: de mevrouw pakt verheugd een kloek boek vol prachtige foto's van roofvogels van de tafel. Mevrouw Heuwekemeijer is blij: ,,Het moment waarop ze denkt: dat is een boek voor mij. Dat is een geluksmomentje. Dat zijn belangrijke zaken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden