Review

Leviathan is groot en sterk maar niet gedrochtelijk

Welke klassiekers moeten we in de 21ste eeuw nog lezen? In deze maand van filosofie en oorlog houdt 'het kanon' de grondleggers van de politieke filosofie tegen het licht. Over eeuwig-actuele kwesties: staatsbelang en moraal, oorlog en vrede. Vandaag Thomas Hobbes.

Hoe het bijbelse monster Leviathan er precies heeft uitgezien weet niemand, maar het was in ieder geval reusachtig groot en sterk. En alleen daarom heeft Thomas Hobbes zijn boek over de oorsprong en het wezen van de staat de titel 'Leviathan' gegeven. We moeten ons de staat niet voorstellen als een of ander gedrochtelijk beest, maar eerder als een kolossale versie van de mens, die als redelijk wezen het voortreffelijkste product van de natuur is.

Wet en gerechtigheid vormen de rede en de wil van de staat, de soeverein is de ziel, de magistraten en ambtenaren zijn de ledematen, straf en beloning de zenuwen. En dan zijn er nog de staatsburgers die de staat van voedsel voorzien door de productie en distributie van levensmiddelen. De spijsvertering is de omzetting van natuurlijke grondstoffen in geld, en geld is het bloed dat alle delen van het staatslichaam in beweging houdt.

Het is niet vanwege deze beeldspraak dat 'Leviathan' drieënhalve eeuw na verschijning nog steeds zo beroemd is. Ook niet vanwege de theologische beschouwingen die de helft van het boek uitmaken, maar zelden meer worden gelezen. Zelfs niet vanwege de uitvoerige beschouwingen over staatsinrichting, recht en macht. In de geschiedenisboeken ligt de nadruk steevast op de poging van Hobbes om de onvermijdelijkheid van de staat aan te tonen.

Zolang er géén staten zijn, beweert hij, bevinden mensen zich in een ellendige toestand, omdat er dan ook geen wetten zijn. Dit is de natuurlijke toestand van de mensheid, die neerkomt op een 'toestand van oorlog van iedereen tegen iedereen'.

Iedereen is dan op zichzelf aangewezen bij de bescherming van leven en goed. Iedereen bezit het natuurlijke recht om alle middelen aan te wenden die daarvoor noodzakelijk zijn. Het mensenleven wordt bepaald door bedrog en brute kracht, door onderling wantrouwen en voortdurende vrees voor een gewelddadig levenseinde.

Niemand is veilig, en juist de behoefte aan veiligheid brengt de mensen uiteindelijk tot het stichten van staten. Dat gebeurt wanneer het inzicht doorbreekt dat ieders veiligheid het beste wordt gewaarborgd door het sluiten van onderlinge vrede en de instelling van een gemeenschappelijke macht, die als eerste taak en als enige bestaansrecht de verdediging van alle staatsburgers heeft. De menselijke rede heeft haar belangrijkste ontdekking gedaan, namelijk dat het eigen belang het best kan worden behartigd door het algemeen belang te dienen. Zo verlost de staat de mensen uit hun ellendige oorlogstoestand.

Tja, die oorlog van iedereen tegen iedereen. Het is vast de bekendste zinsnede uit het hele boek, verworden tot een cliché en onverbrekelijk met Hobbes' naam verbonden. Dat is deels te wijten aan z'n eigen retoriek: door de natuurlijke toestand zo zwart mogelijk af te schilderen, kon hij de noodzaak van de staat des te overtuigender bewijzen en de glorie ervan des te beter laten oplichten.

Maar gelukkig was Hobbes veel genuanceerder dan zijn mede- en tegenstanders doorgaans aannemen. Zijn eerste nuancering betreft zijn taalgebruik: onder 'oorlogstoestand' verstaat hij niet alleen de momenten van daadwerkelijke strijd, maar ook de hele periode gedurende welke 'de wil om te strijden genoegzaam bekend is'. Dat maakt al groot verschil.

Ten tweede moeten we dat 'iedereen tegen iedereen' niet al te letterlijk nemen. Hobbes benadrukt dat mensen, historisch gezien, altijd al in samenlevingen hebben geleefd, namelijk in het verband van familie, clan of stam. De oorlogstoestand was er een tussen dergelijke kleine gemeenschappen. Binnen elke gemeenschap afzonderlijk heerste wel degelijk onderlinge vrede, afgedwongen door de wetten en de macht van het familie- of stamhoofd. Het wezenlijke verschil met de staat is dat dit natuurlijke, organische gemeenschappen zijn, terwijl de staat een kunstwerk is, een constructie van de menselijke rede.

De derde nuancering betreft wellicht het grootste misverstand, namelijk dat alle mensen volgens Hobbes van nature kwaadaardig en oorlogszuchtig zouden zijn. Steevast wordt dan 'de mens is de mens een wolf' aangehaald. Kan hij werkelijk hebben gemeend dat alle mensen elkaar naar het leven zouden staan als ze niet werden weerhouden door staatswetten, en door de angst voor straf bij overtreding daarvan? 'Leviathan' is niet in laatste plaats een meesterwerk vanwege Hobbes' rake psychologische observaties. In het eerste deel van het boek, dat over de mens als zodanig gaat, beklemtoont hij meermalen de verscheidenheid van passies onder de mensen. Sommigen hebben door hun ingewortelde hebzucht, eerzucht of heerszucht inderdaad een strijdbaar en wedijverig karakter. De anderen zijn eigenlijk vredelievend van aard en zouden zich het liefst door arbeid een rustig en comfortabel leven willen verschaffen. Maar ze zijn, als er geen staat is die de strijdlustigen door wetten in toom houdt, wel gedwongen om zichzelf tegen hen te verdedigen, zo nodig met geweld.

De aan de Romeinse toneelschrijver Plautus ontleende uitspraak over de wolvenaard van de mens komt niet eens in 'Leviathan' voor, en in het boek waar Hobbes Plautus citeert, past hij haar alleen toe op de oorlogszuchtige verhouding tussen staten, die volgens hem onderling altijd in de natuurlijke toestand blijven steken. De geschiedenis heeft hem tot nu toe geen ongelijk gegeven.

Hij voegt daar aan toe dat de ene mens de andere evenzeer 'een soort God' is, namelijk voorzover zij als individuele staatsburgers rechtvaardigheid en naastenliefde jegens elkaar betrachten, deugden die de tweelingzusters van de vrede zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden